Wersja polska nglish version
   

Studia Socjologiczne nr 1/2004 (172)

  • Janusz Mucha: Narodowy spis powszechny i badania społeczne. Wstęp

Artykuły

Maria Jarosz: Narodowy Spis Powszechny 2002. Zalety i wady

Wiedzę o tym, jakie jest społeczeństwo, czerpiemy z różnych źródeł. Najważniejsze są dane pierwotne: ich rzetelność jest warunkiem wiarygodności późniejszych analiz i publikacji. A także, w przypadku spisu powszechnego - przesłanką rządowych i parlamentarnych programów gospodarczych czy społecznych.

W tekście analizuję zalety ostatniego badania spisowego, jego rzetelność i wiarygodność, jak też merytoryczną wartość związanych z nim informacji. Zwłaszcza zaś (drastyczne ze wzglądu na okoliczności) skorygowanie dotąd obowiązujących informacji o rozmiarach bezrobocia. Do wad spisu 2002 zaliczyć natomiast należy: brak podstawowych danych o klasowo-warstwowej strukturze społeczeństwa, o zróżnicowaniach materialnych i społecznych i  szansach edukacyjnych dzieci z rodzin chłopskich, robotniczych czy inteligenckich. Czyli informacji, których nie zawierają także żadne inne źródłowe dane Głównego Urzędu Statystycznego.

Główne pojęcia: metodologia, analiza klasowo-warstwowa, wykształcenie, publikacja danych.

Józef Styk: Charakterystyka ludności miejskiej według danych NSP z 2002 roku

Jest to pierwsza analiza cech polskiej ludności miejskiej wyłaniających się z wyników Narodowego Spisu Powszechnego. Na początku zanalizowano dane dotyczące struktury demograficznej, w tym dynamiki wielkości populacji miejskiej w  porównaniu z wiejską, oraz wieku produkcyjnego i stanu cywilnego mieszkańców miast. Następne analizy dotyczą struktury wykształcenia, skali migracji zjawiska niepełnosprawności, bezrobocia i aktywności zawodowej w miastach. Na koniec opracowane zostały dane opisujące liczbę i charakterystykę rodzin, dzietności, źródeł utrzymania i warunków mieszkaniowych.

Informacje zebrane w spisie wskazują na stabilizacją struktury demograficznej polskich miast. Widać wyraźny spadek dzietności i postępujący proces starzenia się ludności. Wyraźnie różnicuje się położenie społeczne i sytuacja ekonomiczna mieszkańców miast. Niepokojącym zjawiskiem jest pauperyzacja towarzysząca bezrobociu, która wyraża się pogarszaniem się kondycji materialnej wielu gospodarstw domowych i degradacją ich sytuacji mieszkaniowej.

Główne pojęcia: społeczeństwo polskie, ludność miejska, struktura demograficzna, struktura zawodowa, rodzina, mieszkalnictwo.

Krzysztof Gorlach, Zbigniew Drąg i Piotr Nowak: Ku wsi zdezagraryzowanej? Ludność wiejska i rolnicza w świetle wybranych danych spisu powszechnego

Rozważania stanowią socjologiczny komentarz do zmian, jakim podlega polska wieś i polskie rolnictwo w  ostatnim okresie. Podstawowe pytanie dotyczy kierunku tych przemian. Brzmi ono w sposób następujący: czy mimo specyficznej drogi rozwojowej polska wieś zmierza w kierunku wsi zmodernizowanej, charakteryzującej się wyodrębnianiem rolnictwa towarowego oraz dezagraryzacją aktywności zamieszkujących ją ludzi? Odpowiedzi na to pytanie poszukiwane są poprzez analizę aktywności zawodowej ludności wiejskiej oraz tendencji zachodzących w strukturze gospodarstw rolnych. W świetle danych można stwierdzić, że spora część formalnie zaliczanych do kategorii ludności rolniczej osób z rolnictwem ma niewiele wspólnego i tendencja ta przybiera na sile. Jednocześnie następuje wzrost liczby osób posiadających niezarobkowe źródła dochodu i pozostających na utrzymaniu, co także świadczy o dezagraryzacji ludności rolniczej. O rozwoju sektora rolnictwa towarowego świadczą z kolei takie procesy, jak: postępujące różnicowanie gospodarstw rolnych, koncentracja ziemi w  grupie największych gospodarstw, wzrost nasycenia gospodarstw specjalistycznym sprzętem, wzrost przeciętnej powierzchni gospodarstw przy jednoczesnym spadku ich liczby.

Główne pojęcia: ludność wiejska i rolnicza, dezagraryzacją wsi, rolnictwo towarowe, różnicowanie gospodarstw rolnych.

Krystyna Siany i Krystyna Kluzowa: Rodzina polska w świetle wyników NSP 2002

Opracowanie poświęcone jest charakterystyce polskich rodzin w świetle wyników Narodowego Spisu Powszechnego 2002 przy uwzględnieniu zmian, jakie zaszły w zakresie ich struktury od czasu przeprowadzenia spisów poprzednich (przede wszystkim spisu z 1988) roku). W opracowaniu dokonano analizy następujących zagadnień: skład rodzinny gospodarstw domowych, typy rodzin w  gospodarstwach domowych, rodziny z dziećmi na utrzymaniu, rodziny w  gospodarstwach zbiorowych. W podsumowaniu przedstawiono najważniejsze wnioski dotyczące aktualnej struktury polskich rodzin i  charakterystycznych kierunków jej przemian. Stwierdzono m.in.: kontynuację procesu nuklearyzacji rodzin, spadek udziału rodzin wielodzietnych oraz rodzin młodych, wzrost liczby osób żyjących w  związkach nieformalnych, wyraźny wzrost udziału rodzin utrzymujących się ze źródeł niezarobkowych.

Główne pojęcia: gospodarstwo domowe, gospodarstwo domowe rodzinne, gospodarstwa zbiorowe, rodzina, rodzina młoda, rodzina zrekonstruowana, rodzina z  dziećmi na utrzymaniu, małżeństwa z dziećmi, małżeństwa bez dzieci, partnerzy z dziećmi, partnerzy bez dzieci, rodziny monoparentalne, źródło utrzymania rodzin.

Maria Nawojczyk: Rynek pracy w Polsce. Szansę i zagrożenia w świetle wyników NSP 2002

Zmiany zachodzące na polskim rynku pracy wynikają z procesu przejścia od gospodarki socjalistycznej do rynkowej oraz procesu globalizacji rynku pracy. Widocznymi konsekwencjami tego pierwszego są zmiany w statusie zatrudnienia - ekspansja zatrudnieniowa sektora prywatnego i pojawienie się nowych kategorii: pracodawców i osób pracujących na własny rachunek. Towarzyszący prywatyzacji proces restrukturyzacji gospodarki przyniósł skutki negatywne - bezrobocie i pozytywne - zmiana proporcji zatrudnienia między rolnictwem, przemysłem i usługami (na korzyść tych ostatnich). Dane spisowe to potwierdzają. Nie da się jednak na ich podstawie przeprowadzić analizy procesów związanych z globalizacją. GUS-owska klasyfikacja grup zawodów i rodzajów działalności nie daje możliwości ustalenia proporcji pomiędzy usługami tradycyjnymi i  nowoczesnymi oraz dynamiki tych ostatnich.

Główne pojęcia: rynek pracy, prywatyzacja, status zatrudnienia, bezrobocie, pracujący biedni, usługi nowoczesne.

Wielisława Warzywoda-Kruszyńska: Polacy "na zasiłku"

Artykuł podejmuje kwestią ustalenia na podstawie danych spisu powszechnego ludności i mieszkań 2002 zasięgu biedy na podstawie informacji dotyczących źródeł utrzymania ludności i  gospodarstw domowych. Ludność biedna operacjonalizowana jest - zgodnie z  klasyfikacją źródeł utrzymania w spisie powszechnym, jako utrzymująca się głównie z zasiłku pomocy społecznej, z pozostałych zasiłków (z wyłączeniem zasiłku dla bezrobotnych); z zasiłków (łącznie z zasiłkiem dla bezrobotnych). Analizy przeprowadzane są osobno dla kobiet i  mężczyzn. Rozważane jest terytorialne rozmieszczenie ludności utrzymującej się z zasiłków w poszczególnych województwach, z podziałem na wieś i miasto. Badane jest, czy zasiłki i renty stanowią substytutywne czy komplementarne formy zabezpieczenia społecznego w  poszczególnych województwach.

Wnioski wynikające z analiz: dane spisu nie pozwalają na precyzyjne ustalenie zasięgu biedy. Istnieją duże rozbieżności między wynikami badań opartych na wysokości dochodu jako granicy biedy a zastosowanym w artykule zasiłku "jako źródle dochodu. Spis dostarczając informacji o udziale ludności utrzymującej się wyłącznie z zasiłków poszerza wiedzę o ewentualnej liczbie osób zagrożonych trwałą biedą i przez to stanowiących zaczątek formującej się underclass.

Główne pojęcia: źródła dochodu, bieda.

Joanna Sikorska: Osoby niepełnosprawne w spisach powszechnych w 1978, 1988 i 2002 roku

W artykule przedstawione jest porównanie wyników pełnej rejestracji osób niepełnosprawnych w polskich spisach powszechnych w 1978, 1988 i 2002 roku. Celem analizy jest określenie dynamiki niepełnosprawności, zmiany zróżnicowania zbiorowości osób niepełnosprawnych ze względu na płeć, wiek, miejsce zamieszkania, poziom wykształcenia, stan cywilny, a także ze względu na rodzaj głównego źródła utrzymania i status na rynku pracy. Wyniki analizy pokazały ponaddwukrotny wzrost liczby osób niepełnosprawnych w minionym ćwierćwieczu, narastanie natężenia niepełnosprawności wraz z wiekiem, wśród kobiet oraz na wsi, a także silne zróżnicowanie tych osób ze względu na podstawowe cechy demograficzno-społeczne i trwałość korelatów ich niekorzystnej sytuacji w porównaniu z ludźmi sprawnymi. Przedstawione są także pożytki, jakie niosą porównywalne dane spisowe dla weryfikacji hipotez formułowanych na podstawie innych badań (możliwość wtórnych analiz) oraz dla przyszłych badań nad niepełnosprawnością.

Główne pojęcia: niepełnosprawność; spisowe kryteria wyodrębniania osób niepełnosprawnych; skala zjawiska niepełnosprawności; natężenie niepełnosprawności; aktywność i bierność zawodowa osób niepełnosprawnych; bezrobocie osób niepełnosprawnych.

Krzysztof Piątek i Arkadiusz Karwacki: Narodowy Spis Powszechny z 2002 roku a polityka społeczna (ze szczególnym podkreśleniem kwestii mieszkaniowej)

Tekst ma dwa zasadnicze cele. Po pierwsze chcemy uwypuklić rolę spisów powszechnych dla polityki społecznej rozumianej zarówno jako działalność naukową, jak i w wymiarze praktycznych działań. Oprócz niewątpliwej wartości i społeczno-naukowej użyteczności danych spisowych na gruncie polityki społecznej, zwracamy także uwagę na niebezpieczeństwa w odczytywaniu niektórych danych spisowych, a przez to na ich niedoskonałości. Po drugie analizujemy dokonania narodowego spisu powszechnego z 2002 roku w kontekście wybranej przez nas doniosłej sfery polityki społecznej � kwestii mieszkaniowej. W tym zakresie konfrontujemy dane spisowe z 2002 roku z  rysującymi się tendencjami szacowanymi na podstawie wcześniej realizowanych mniejszych badań, co pozwala nam określić aktualne problemy mieszkaniowe w Polsce.

Główne pojęcia: polityka społeczna, polityka socjalna, statystyka społeczna, kwestia mieszkaniowa, potrzeby mieszkaniowe, deficyt mieszkań, zasoby substandardowe

Grzegorz Babiński: Mniejszości narodowe i etniczne w Polsce w świetle spisu ludności z roku 2002

Artykuł niniejszy to próba analizy i  interpretacji wyników spisu ludności z roku 2002 w odniesieniu do mniejszości narodowych i etnicznych. Poza zwięzłym przedstawieniem danych liczbowych ukazanych wyłącznie na poziomie poszczególnych województw więcej uwagi poświęca następującym zagadnieniom: uwagom metodologicznym dotyczącym pytań o identyfikację narodową zawartych w  arkuszu spisowym i skutkom sposobu zadawania tych pytań, czynnikom zakłócającym deklaracje o przynależności narodowej, niektórym komentarzom i reakcjom członków mniejszości na wyniki spisu. Bardziej analitycznie odnoszę się w zasadzie tylko do trzech największych mniejszości narodowych: niemieckiej, ukraińskiej i białoruskiej. Dane spisowe dostarczają wielu istotnych informacji, ale tylko wtedy, gdy traktowane, są jako informacje uzupełniające i gdy liczby są w jakiś sposób zrelatywizowanie do sytuacji grupy mniejszościowej, kierunków i  etapów przemian. Dzięki spisowi wiemy o mniejszościach narodowych i  etnicznych w Polsce znacznie więcej. Wiedza ta jest jednak pośrednia, wycinkowa i pozwala bardziej na formułowanie hipotez niż szerzej ugruntowanych wniosków. Wiemy na pewno, że istnieje stosunkowo szeroki zakres identyfikacji śląskiej jako identyfikacji etnicznej podstawowej, niesprowadzalnej bez reszty do identyfikacji regionalnej. Nie wiemy wiele o dalszej ewolucji tej zbiorowości.

Główne pojęcia: spis powszechny, mniejszości narodowe i etniczne, identyfikacja narodowa

 
STUDIA SOCJOLOGICZNE
00-330 WARSZAWA, PAŁAC STASZICA, NOWY ŚWIAT 72, pokój 231
tel.: (+48-22) 657-28-61, fax: (22) 826-78-23