Wersja polska nglish version
   

Studia Socjologiczne nr 4/2009 (195)

POWIĘKSZ

Artykuły:

Marek S. Szczepański i Weronika Ślęzak-Tazbir: Górnośląskie metamorfozy. Region przemysłowy w procesie zmian: od osady fabrycznej do metropolii?

Artykuł poświęcony jest przeobrażeniom, jakim w dekadach transformacyjnych (1989–2009) podlega Górny Śląsk. Dotyczy to zwłaszcza przesunięcia rozwoju z sektora przemysłowego do usług. Ten typ zmian sprawia, że przeobrażeniom ulega również regionalna struktura społeczna. Spada znaczenie klasy robotniczej, w tym jej górników i hutników, a  powoli rodzi się klasa średnia. Kopalnia i huta, ikony regionu przemysłowego, ustępują miejsca firmom strefowym, uniwersytetowi czy szkołom wyższym. Podtytuł nawiązuje do pracy Józefa Chałasińskiego, który opisywał w 1935 roku napięcia narodowe w osadzie fabrycznej Kopalnia (czyli w Murckach dzielnicy Katowic) oraz do Górnośląskiego Związku Metropolitalnego. Skupia on 14 miast śląskich oraz zagłębiowskich, symbolizując powstawanie nowej jakości społecznej, przestrzennej, ekologicznej i ekonomicznej. To prawdopodobnie też schyłek tradycyjnego śląskiego pogranicza kulturowego i pojawienie się regionu mozaikowego, który łączy społeczności heterogeniczne o  zróżnicowanej historii, tradycji, ulokowane wszelako w obrębie województwa śląskiego od 1999 roku.

Główne pojęcia: Górny Śląsk, stary region przemysłowy, region pogranicza kulturowego, restrukturyzacja regionalna.

Adrian Cybula: Heterogeniczność regionu, integracja regionalna a rozwój regionalny

Wbrew stereotypowi homogenicznej jednostki administracyjnej, województwo śląskie dzieli się na pięć subregionów kulturowych i cztery pod regiony ekonomiczne. Heterogeniczność tworzy znaczny potencjał społeczny i kulturowy, a w pewnych wymiarach również ekonomiczny, który może sprzyjać procesom rozwojowym, jest on jednak rozproszony pomiędzy rozmaite części województwa. Brakuje ogólnie akceptowanych tradycji, norm, wartości i symboli, które mogły by stać się podstawą integracji i  zbiorowego działania w skali całego regionu administracyjnego. W tych warunkach różnice interesów ekonomicznych stają się trudniejsze do pogodzenia. Można mieć obawy, że rozproszony lokalny, środowiskowy i  sektorowy potencjał rozwojowy nie zdoła się połączyć, aby nadać województwu większą dynamikę rozwojową.

Główne pojęcia: rozwój regionalny, działanie zbiorowe, integracja społeczna, wielokulturowość, społeczne tworzenie regionów.

Robert Geisler: Górnośląski regionalizm jako praktyka dyskursywna

Tematyka regionalna staje się jedną z kluczowych w refleksji socjologicznej. W literaturze przedmiotu wskazuje się na zjawisko regionalizmu bądź nowego regionalizmu, jako na fenomeny związane z  ideologią, ruchem społecznym czy tradycją regionalną. Przedmiotem za interesowania w artykule będzie analiza górnośląskiego regionalizmu w  regionach Śląska Opolskiego i Górnego Śląska (dawnego województwa katowickiego czy współcześnie śląskiego) jako praktyki dyskursywnej, będącej odpowiedzią na kreowanie ruchu społecznego czy instytucji regionalnych manifestujących śląskość bądź górnośląskość. Do analiz wybrany zostały ruch społeczny Obywatelskiego Komitetu Obrony Opolszczyzny, ruch realizujący Kontrakt regionalny dla województwa katowickiego oraz Ruch Autonomii Ślą ska. Wszystkie przykłady pokazują odcięcie się od struktur państwowych czy wręcz zanegowanie państwa, samodzielność regionu, jakkolwiek by on był definiowany, możliwości zarządzania regionem i jego rozwojem oraz posiadanie odrębnej tożsamości regionalnej i tożsamości regionu. Celem artykułu będzie przedstawienie form ideologii górnośląskiego regionalizmu utworzonego pod koniec XX wieku.

Główne pojęcia: region, regionalizm, regionalne ruchy społeczne, ideologia regionu, Górny Śląsk.

Justyna Kijonka-Niezabitowska: Z problemów narodowości i tożsamości śląskiej – dylematy i wybory

Artykuł podejmuje problem tożsamości śląskiej i ożywienia tradycji regionalizmu. Przedstawiono tu w skrócie ewolucję śląskiej tożsamości w oglądzie historycznym od XIX wieku po czasy współczesne. Opisana jest także dynamika śląskiej tożsamości. W artykule podjęte zostały problemy śląskości i regionalizmu oraz dyskusji poświęconych tym kwestiom. Druga część artykułu ma charakter badawczy. Zaprezentowano między innymi najnowsze wyniki pochodzące z badań młodzieży województwa śląskiego, przeprowadzonych w 2008 roku. Wyniki z badań po spisie powszechnym są o tyle ważne, że ukazują dynamikę śląskiej tożsamości oraz przechodzenie z jednej kategorii do innej, a także istnienie i  znaczenie mieszanych kategorii narodowościowo-regionalnych. Badania dotyczące młodzieży również należą do bardzo ważnych, gdyż pozwalają prognozować wynik kolejnego spisu, a także ukazują opinie osób, które z  racji wieku nie mogły określić swej przynależności w czasie ostatniego spisu.

Główne pojęcia: tożsamość śląska, narodowość śląska, śląskość, regionalizm, Ruch Autonomii Śląska.

Adam Bartoszek: Kapitał kulturowy a identyfikacje narodowo-etniczne młodych Ślązaków

Artykuł prezentuje diagnozę cech tożsamości narodowo-etnicznej, na przykładzie młodzieży szkół ponad podstawowych z województwa śląskiego. Analizując dane z sondażu (3986 ankietowanych uczniów) porównano wagi ze stawów cech statusowych i interakcyjnych w  różnicowaniu się autoidentyfikacji Ślązaków-Polaków i Ślązaków na tle Polaków. Celem opracowania jest rozważenie znaczenia składników kapitału kulturowego dla definiowania odrębnej śląskiej tożsamości. Powstaje pytanie o interakcyjny (J. Mucha, P. Starosta) i sieciowy (W. Lukowski) oraz kostiumowy (A. A. Zięba) charakter takich identyfikacji etnicznych. Odwołując się do teorii kapitału kulturowego (P. Bourdieu) i koncepcji tożsamości regionalnej (M. S. Szczepański) uzasadnia się tezę o  osłabieniu, ale nie o zaniku znaczenia zmiennych statusowych dla autoidentyfikacji narodowo-etnicznych na Górnym Śląsku. Uzasadnione okazuje się rozróżnianie tożsamości Ślązaków-Polaków od Ślązaków. Pokolenie młodzieży szkolnej przejmuje statusową tożsamość od swoich rodziców oraz dziadków i modyfikuje ją w interakcyjnych sieciach rówieśniczych. Potrzebne jest więc nowe teoretyczne spojrzenie na dynamikę tworzenia się pierwotnego habitusu etnicznego.

Główne pojęcia: tożsamość etniczna, kapitał kulturowy, młodzi Ślązacy, odrębna śląska tożsamość, dynamika habitusu pierwotnego.

Krzysztof Łęcki: Śląski „Ruch” – ponowoczesne meandry regionalnej tożsamości (na przykładzie klubu piłkarskiego i jego społecznego otoczenia)

Społeczne otoczenie klubu sportowego „Ruch” Chorzów, o  koncentrycznej strukturze para instytucjonalnej manifestuje szczególnie rozumiane symbole/znaki podkreślające śląską odrębność, odwołując się do zredefiniowanej tożsamości śląskiego klubu. Jednocześnie społeczno-kulturowe wyznaczniki owej tożsamości stopniowo zanikają – drużyna „Ruchu” w coraz mniejszym stopniu oparta jest na autochtonicznych wychowankach. Zanikaniu wyznaczników śląskiej tożsamości – miejsce urodzenia swoje i rodziców, umiejętność komunikowania w gwarze śląskiej – zarówno wśród piłkarzy, jak i kibiców, towarzyszy redefinicja i instrumentalizacja śląskiej tożsamości, tak że w funkcji elementu podziału/zamykania przestrzeni w śląskich miastach. „Ruch” oferuje zatem, w wielu przypadkach niezwykle plastyczną, domenę symboliczną, którą można modyfikować tak swobodnie, że przyjąć może ona postaci jawnie sprzeczne z tradycją. Nie oznacza to, że wskazane w  artykule manifestacje śląskiej tożsamości są zawieszone w społecznej próżni. Tyle że posługując się quasi-tradycyjnymi formami opisują i  wyrażają one nową, ponowoczesną rzeczywistość, eksponując zwłaszcza (agresywnie) element zróżnicowania.

Główne pojęcia: tożsamość, gwara, „swoi” i „obcy”, przestrzeń społeczna.

Anna Śliz: Śląsk: wielokulturowość czy kulturowe zróżnicowanie?

Wielokulturowość Górnego Śląska to nade wszystko mniejszości narodowe i etniczne, tworzące kulturowo zróżnicowany pejzaż regionu. Fakt górnośląskiej wielokulturowości jest wynikiem długiego trwania regionu pogranicza, który kształtował się zasadniczo pod wpływem trzech kultur: polskiej, niemieckiej i czeskiej. Należy również pamiętać o  wpływach żydowskich, uzupełnianych dzisiaj wpływami kultury romskiej. Współczesna wielokulturowość śląska sięga swoimi korzeniami czasów Piastów śląskich, kiedy proces kolonizacji zwiększył liczbę ludności niemieckiej w miastach i na wsi. Losy śląskiej wielokulturowości silnie splatały się z historią regionu, przechodząc od kulturowego zróżnicowania okresu realnego socjalizmu do współczesnej wielokulturowości, która przejawia się między innymi poprzez zinstytucjonalizowaną działalność mniejszości narodowych i etnicznych. Jest równo cześnie faktem, że wielokulturowość w każdym momencie dziejów Górnego Śląska pozostawała ważnym elementem kształtującym regionalną świadomość mieszkańców.

Główne pojęcia: wielokulturowość, zróżnicowanie kulturowe, mniejszości narodowe i etniczne

Urszula Swadźba: Etos pracy na Górnym Śląsku. Tradycja, współczesne oblicze i zmiany

Artykuł przedstawia zmiany etosu pracy na Górnym Śląsku. Najpierw zarysowana jest problematyka teoretyczna etosu pracy i definicja, przyjęta do analiz empirycznych. Autorka prezentuje genezę specyficznego śląskiego etosu pracy, którą umiejscawia w połowie XIX wieku i jego ewolucję, przez okres międzywojenny i realnego socjalizmu. Następnie analizuje na podstawie własnych badań, przeprowadzonych w 2008 roku, aktualny etos pracy, porównuje wyniki badań z wcześniej przeprowadzonymi. Podstawą tych analiz jest zespół 16 twierdzeń wzorowany na badaniach EVS. Wyniki badań wskazują, że praca jest istotną wartością dla mieszkańców Śląska. Jej wartość wzrosła szczególnie dla kobiet, które poprzez nią chcą się realizować. Zmieniła się wartość pracy dla młodego pokolenia, podkreślającego materialny aspekt pracy oraz jej wartość kreatywno-rozwojową. Młode pokolenie, oprócz pracy, duże znaczenie przywiązuje do czasu wolnego.

Główne pojęcia: praca, etos, Śląsk.

Rafał Muster: Rynek pracy województwa śląskiego – stan obecny oraz trendy zmian

Artykuł przedstawia sytuację na rynku pracy województwa śląskiego, następujące na nim zmiany oraz przewidywane tendencje rozwojowe. Szczególną uwagę zwrócono na ukazanie dynamiki zmian struktury bezrobotnych, pracujących, jak i pracodawców. Regionalny rynek pracy – jak nie jednokrotnie podkreśla się w literaturze przedmiotu – jest rynkiem szczególnym, ukształtowanym przez wiekowe tradycje rozwoju przemysłu wydobywczego i hutniczego. I tak jest on kojarzony w  społecznej świadomości obecnie. Jednak rynek ten, co należy podkreślić, ewoluuje, oraz następują w jego obrębie procesy modernizacyjne. Powoli przemysł wypierany jest przez ciągle niedoszacowany sektor usług. Początek 2009 roku to istotny wzrost bezrobocia, współwystępujący z  nasilającym się problemem zwolnień grupowych. Sytuacja ta jest pochodną włączania rodzimego rynku pracy w orbitę wpływów światowych. Obserwowalne spowolnienie gospodarcze, w niektórych krajach przybierające formę recesji, implikuje możliwością wystąpienia bezrobocia strukturalnego na niektórych lokalnych rynkach pracy województwa śląskiego, w szczególności tych, które zdominowane są przez monokulturę motoryzacyjną.

Główne pojęcia: rynek pracy, bezrobocie, struktura zatrudnienia, specjalna strefa ekonomiczna.

Agata Zygmunt: Demograficzny obraz województwa śląskiego na tle przemian ludnościowych w Polsce – szanse, zagrożenia, prognozy

Opracowanie stanowi analizę najważniejszych zjawisk i procesów demograficznych, odnoszących się do ruchu naturalnego i wędrówkowego, jakie miały miejsce w województwie śląskim, w latach 2002–2007, zaprezentowaną na tle przemian ludnościowych w Polsce. Omówione zostały zjawiska związane z tworzeniem i rozpadem rodzin, jak również z  rozrodczością i umieralnością w badanej populacji. Z kolei analiza ruchu wędrówkowego objęła zarówno migracje wewnętrzne, jak i zewnętrzne. W  kontekście zmian, jakie miały miejsce we wspomnianych obszarach, zaprezentowano struktury ludności województwa śląskiego z  uwzględnieniem płci oraz wieku. W podsumowaniu zawarto długoterminowe prognozy ludnościowe związane z potencjałem demograficznym województwa śląskiego.

Główne pojęcia: kapitał demograficzny, ruch naturalny, ruch wędrówkowy, struktury ludności, prognozy demograficzne, starość demograficzna.

Marek Niezabitowski: Starzenie się na Śląsku w perspektywie socjologicznej. Problemy teoretyczne i potrzeby badań

Tekst porusza teoretyczne problemy socjologii starości. Analizę procesu starzenia się i towarzyszących mu zjawisk społecznych dotyczących starszej generacji autor sprowadza do poziomu mezostrukturalnego. Na początku wyeksponowane zostały lokalne uwarunkowania izolacji i integracji społecznej ludzi starszych w  teoriach i badaniach socjologicznych, akcentowanych w literaturze gerontologic nej. Potencjalne problemy starzejących się społeczności terytorialnych na Śląsku zostały omówione i zilustrowane przez pryzmat: prognoz demograficznych dotyczących dynamiki starzenia się w Polsce i  regionie, tez socjologów miasta o degradacji wielkomiejskich osiedli mieszkaniowych, badań i artykułów prasowych na temat życia ludzi starszych w tych osiedlach. Wyeksponowano takie problemy, jak: powstawianie enklaw starości, ewentualne ryzyko gettoizacji, mentalność plemienna i meandry kapitału społecznego małych, tradycyjnych społeczności skupiających seniorów na Górnym Śląsku. Ostatnia część poświęcona jest zagadnieniom integracji społecznej ludzi starszych w  regionie śląskim. Motywem przewodnim jest tu tożsamość pokoleniowa i  międzygeneracyjny przekaz dziedzictwa kultury i historii regionu.

Główne pojęcia: socjologia starości, demograficzne starzenie się społeczności terytorialnych, integra cja społeczna ludzi starszych, międzypokoleniowy przekaz dziedzictwa kulturowego.

Anna Krasnodębska: Znaczenie zagranicznych migracji zarobkowych w ocenie kobiet z Opolszczyzny

W tekście pokazana jest sytuacja migrujących kobiet i problemy, z  którymi muszą się zmierzyć zagranicą. Zaprezentowane są wybrane fragmenty różnych i wieloaspektowych badań, świadczące o ich sposobie określania siebie i budowania swojej rzeczywistości osadzonej w  migracji. Porównane są one z kobietami, które nie migrowały zarobkowo i  odżegnują się od tego rodzaju wyjazdów. Poprzez wybrane dane empiryczne autorka pokazuje, jak dalece spójna jest ich narracja. Ważne jest też, jak uprawomocniają one potrzebę wyjazdów zagranicznych, czasami ignorując informacje, które by burzyły stworzoną przez nie wizję rzeczywistości. Artykuł przedstawia dane z badań ilościowych (wywiady kwestionariuszowe) i badań jakościowych (wywiady narracyjne, relacje z  listów pamiętników). Te ostatnie bardziej wnikliwie mogą informować o  skomplikowanych mechanizmach procesów migracyjnych, przybliżając poziom mikrospołeczny w płaszczyźnie zachowań i losów jednostki, jej rodziny, przyczynach migracji, do strzeganych możliwości związanych z pracą zagranicą oraz samą pracą: jej organizacją i relacjami z pracodawcami. Uzupełnieniem sytuacji, w jakiej znalazły się migrujące, jest ocena rodaków, z którymi tam pracują. Artykuł prezentuje dane empiryczne, świadczące o zmianach w życiu badanych kobiet i o tym, jakimi są i stają się poprzez migrację.

Główne pojęcia: migracja zarobkowa, kobieta, kapitał migracyjny.

Małgorzata Suchacka: Syndrom śląskiej kotwicy – wokół dylematów tworzenia klimatu innowacyjnego

Głównym zamysłem opracowania jest socjologiczna refleksja nad uwarunkowaniami klimatu innowacyjnego, jaki obecnie panuje w  województwie śląskim. Teoretycznym układem odniesienia jest autorska propozycja uporządkowania czynników stanowiących o syndromie śląskiej kotwicy. Ma ona umocowanie w: uwarunkowaniach historycznych, wielokulturowości regionu, monokulturze gospodarczej, uwarunkowaniach politycznych, mentalności mieszkańców i jakości życia. Analiza uwzględniać będzie znane i dyskutowane koncepcje innowacyjności, organizacji uczących się i regionu uczącego się. Rozważaniom teoretycznym towarzyszą odwołania empiryczne, dla uargumentowania stawiaych tez sięgnięto do wywiadów swobodnych prowadzonych wśród regionalnych elit z lat 2000, 2001 i 2008 oraz wyselekcjonowanych wyników badań ilościowych przeprowadzonych na próbie 1297 dorosłych mieszkańców województwa śląskiego. Wnioski prowadzą do stwierdzenia, że każde z uwarunkowań śląskiej kotwicy ma zasadniczy – negatywny wpływ na obserwowane wyhamowanie rozwoju regionalnego. Konieczna jest integracja województwa w klimacie innowacyjności i budowanie zaufania na poziomie ponadlokalnym.

Główne pojęcia: innowacyjność, region uczący się, organizacje uczące się, klasa kreatywna.

Tomasz Warczok i Joanna Wowrzeczka-Warczok: Śląskie (sub)pole sztuki. Geneza, struktura, znaczenie

Artykuł przedstawia obraz śląskiego uniwersum sztuki (sztuk wizualnych), traktowanego jako część polskiego pola artystycznego. Autorzy, posługując się teorią pól społecznych Pierre’a Bourdieu kreślą genezę i strukturę śląskiego subpola, a także próbują odczytać jego miejsce i znaczenie w szerszej przestrzeni narodowej. Według nich, śląskie subpole dzieli się na dwa główne obszary: ortodoksji – sztuki klasycznej (uznanej) i heterodoksji – awangardy. Obszary te wzmacniane są przez dwie główne siły; w przypadku pierwszym lokalnych pól politycznych i biurokratycznych, w przypadku drugim, centralnych sił narodowego pola sztuki. Analiza oparta została na badaniach empirycznych śląskich galerii prezentujących sztukę współczesną.

Główne pojęcia: pole sztuki, walka symboliczna, lokalne/centralne, galeria sztuki, konsekracja, kapitał.

Barbara Lewicka: Nekropolie katowickiego pogranicza

Artykuł porusza problematykę cmentarza jako przedmiotu analiz socjologicznych. Nekropolia traktowana jako nośnik tekstu kulturowego może stanowić komponent ułatwiający odczytanie społecznych losów miejsc, które ją otaczają. Sam cmentarz, przywołujący na myśl figurę palimpsestu, analizować można pod wieloma względami. W niniejszym artykule posłużono się przykładem trzech starych nekropolii Katowic, by w  oparciu o ich funkcjonowanie odtworzyć losy trójkulturowej społeczności pogranicza, która w drugiej połowie XIX wieku wzniosła miasto.

Główne pojęcia: socjologia cmentarzy, socjologia przestrzeni, problemy pogranicza.

 
STUDIA SOCJOLOGICZNE
00-330 WARSZAWA, PAŁAC STASZICA, NOWY ŚWIAT 72, pokój 231
tel.: (+48-22) 657-28-61, fax: (22) 826-78-23