Wersja polska nglish version
   

Studia Socjologiczne nr 3/2010 (198)

Brunon Synak: Wstęp

Artykuły

Cezary Obracht-Prondzyński: Stosunki etniczne na Pomorzu – uwarunkowania i kontekst współczesny

W artykule zostały przeanalizowane zmiany stosunków ludnościowych (etnicznych) na terenie Pomorza Gdańskiego od wczesnego średniowiecza po współczesność. Analizę rozpoczęto od zakreślenia kontekstu historyczno-geograficznego, ponieważ granice terytorium określanego mianem Pomorze Gdańskie nieustannie ulegały zmianie, co wiązało się z przekształceniami politycznymi. Region bowiem był podporządkowany różnym centrom politycznym, z których każde prowadziło własną politykę osadniczą, migracyjną itd., skutkującą zmianami w strukturze etnicznej. Zwrócono uwagę na jej zmiany kolejno w czasach Zakonu Krzyżackiego, przynależności Pomorza do Rzeczypospolitej szlacheckiej, a szczególnie w okresie zaborów i w XX wieku. Podkreślono przy tym fenomen, jakim jest trwanie na tym terenie społeczności kaszubskiej. W końcowej części przeanalizowano skutki ludnościowe II wojny światowej, powojenne ruchy migracyjne, a wreszcie proces upodmiotowienia społeczności etnicznych na Pomorzu po 1989 roku.

Główne pojęcia: Pomorze Gdańskie, Kaszubi, mniejszości narodowe, konflikt polsko-niemiecki, wielokulturowość, struktura etniczna.

Nicole Dołowy-Rybińska: Odwracanie zmiany językowej na Kaszubach

Punktem wyjścia artykułu jest ośmiostopniowa skala działań Joshuy A. Fishmana, które – jego zdaniem – powinny być podejmowane wobec mniejszości językowej i przez nią samą, aby język mniejszościowy miał szanse przetrwać (The Graded Intergenerational Dislocation Scale). Te działania służą również zachowaniu tożsamości kulturowej. W tekście przedstawiono i omówiono niektóre działania społeczności kaszubskiej w celu zachowania i rozwoju tożsamości językowej i kulturowej (w sferach takich jak transmisja międzypokoleniowa, edukacja, oficjalny status języka, życie publiczne i media masowe, instytucje i organizacje etniczne). Jako tło porównawcze zaprezentowane są niektóre rozwiązania mniejszości Bretończyków we Francji i Łużyczan w Niemczech. Ukazanie współcześnie prowadzonych przez grupy mniejszościowe działań służy refleksji nad obecną sytuacją i kondycją kultur mniejszościowych i języków zagrożonych.

Główne pojęcia: transmisja międzypokoleniowa języka, mniejszości językowe, socjolingwistyka, odwracanie zmiany językowej.

Monika Mazurek: Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie: między partią polityczną a organizacją etniczno-regionalną

W artykule podjęto analizę działalności Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego, organizacji pozarządowej o charakterze etnicznym i regionalnym. Zrzeszenie istnieje ponad 50 lat i skupia głównie osoby pochodzenia kaszubskiego. Organizacja ta podejmuje działania mające na celu kreowanie tożsamości etnicznej i jednocześnie jest bardzo ważnym aktorem na scenie politycznej, będącym faktyczną „siłą” polityczną w regionie. Z jednej strony mamy do czynienia z organizacją pozarządową organizującą festyny i Zjazdy, a z drugiej strony z quasi-partią polityczną. Choć w statucie organizacji podkreślana jest działalność głównie w obszarze kultury, jest to organizacja w mocny sposób upolityczniona.

Główne pojęcia: Kaszubi, Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, tożsamość, etniczność, organizacja pozarządowa.

Magdalena Lemańczyk: Tożsamość narodowa pomorskich liderów mniejszości niemieckiej

Autorka przedstawia wnioski pochodzące z badań terenowych przeprowadzonych wśród 50 liderów i aktywnych członków dziesięciu instytucji mniejszości niemieckiej, działających na obszarze województwa pomorskiego po 1989 roku. Głównym celem jest opis i analiza podstawowego dla liderów mniejszości niemieckiej problemu społecznego, jakim jest podtrzymywanie tożsamości narodowej i ciągłości grupy. Autorka uwzględniła kontekst grupy dominującej kulturowo w Polsce, sytuację pogranicza oraz specyfikę społeczeństwa postmigracyjnego. Wykorzystaną techniką badawczą był wywiad pogłębiony (częściowo ustrukturyzowany) przy użyciu scenariusza wywiadu. Autorka zastosowała metodę obserwacji uczestniczącej (lub częściowo uczestniczącej) oraz technikę wywiadu zogniskowanego i analizę treści dostępnych materiałów archiwalnych.

Główne pojęcia: mniejszość niemiecka, integracja, asymilacja, tożsamość, identyfikacja, Danzigerzy, Niemcy.

Jarosław Załęcki: Obraz Niemca w świadomości gdańszczan

Celem artykułu jest ukazanie obrazu (wizerunku) Niemca, jaki funkcjonuje w świadomości współczesnych mieszkańców Gdańska oraz ukazanie jego niektórych kulturowych, historycznych oraz psychospołecznych uwarunkowań. Analizowany i prezentowany tu materiał pochodzi z kilku przeprowadzonych przez autora (w latach 2004 – 2007) badań socjologicznych. Wynika z nich, że wśród mieszkańców Gdańska następuje przełamywanie uprzedzeń w stosunku do Niemców oraz zmiana treści wizerunku Niemca w kierunku bardziej pozytywnym. Dokonuje się to pod wpływem wymiany pokoleniowej oraz rozwoju kontaktu międzykulturowego. Badania wykazały, że pozytywny wizerunek Niemca koreluje z młodszym wiekiem badanych, wyższym wykształceniem oraz dobrostanem psychicznym.

Główne pojęcia: Gdańsk, Niemcy, stereotyp, uprzedzenie, wizerunek, kontakt międzykulturowy.

Dorota Rancew-Sikora: Społeczno-symboliczne znaczenie morza

W niniejszej pracy podjęto próbę zbadania elementów tożsamości narodowej związanej z położeniem Polski nad Morzem Bałtyckim w sposób inspirowany nurtem materialno-semiotycznym. Zastosowano metodę analizy dyskursu z elementami perspektywy historycznej dla zarysowania społecznego kontekstu obecnego kryzysu polskiej gospodarki morskiej oraz kształtowania się nowych wyspecjalizowanych i zindywidualizowanych praktyk konsumpcyjnych.

Główne pojęcia: socjologia morska, morska świadomość narodowa, ujęcie materialno-semiotyczne.

Lesław Michałowski i Tomasz Tobis: Sopot. Od elitarnego uzdrowiska do kurortu dla mas

Sopot jest miastem, którego tożsamość w znacznej mierze opiera się na realizowaniu dwóch funkcji – uzdrowiska i kurortu. Artykuł w pierwszej części przedstawia przemianę małej rybackiej wioski w znaczący ośrodek turystyczny i uzdrowiskowy, dokonującą się w XIX i XX wieku. Proces ten był bardzo dynamiczny pod koniec XIX wieku i przed II wojną światową. W okresie powojennym Sopot utrzymał swój szczególny charakter. Ostatnie dwadzieścia lat, kiedy miasto ponownie rozwija się bardzo intensywnie, rodzi różnorodne skutki dla jego mieszkańców. W drugiej części artykułu ukazana jest – doświadczana przez mieszkańców – różnica interesów pomiędzy nimi a turystami. Mieszkańcy z jednej strony są dumni z miasta, które czerpie korzyści z wielkiej liczby odwiedzających i nazywane jest „letnią stolicą Polski”. Z drugiej jednak strony odczuwają silną nostalgię za dawnym Sopotem – małym, spokojnym miastem, bliższym emocjonalnie rodowitym mieszkańcom. Jak pokazują badania, mieszkańcy chcą kameralnego Sopotu, z mniejszą liczba odwiedzających, nastawionego bardziej na imprezy kulturalne niż masową rozrywkę. Współcześnie zbyt wielka liczba odwiedzających miasto czyni je – jak mówią – zbyt komercyjnym i nieprzyjaznym dla stałych mieszkańców.

Główne pojęcia: Sopot, tożsamość, miasto, kurort, uzdrowisko.

Małgorzata Dymnicka i Tomasz Parteka: Wytwarzanie przestrzeni metropolitalnej Trójmiasta

W metropolizacji podstawową rolę odgrywają sieci przepływów kapitału, ludzi, pracy, informacji i rynków, prowadząc do transformacji materialnych podstaw życia społecznego, czasu i przestrzeni. Jednym z polskich „laboratoriów” tego procesu jest Trójmiasto (Gdańsk, Gdynia, Sopot), obszar odrębnych tradycji historycznych odczytywanych w nowej perspektywie, miejsce nagromadzenia problemów typowych dla miast aspirujących do rangi metropolitalnej. Celem artykułu jest próba odpowiedzi na pytanie, czy proces metropolizacyjnej integracji jest wewnętrznie równoważony zarówno subiektywnymi oczekiwaniami mieszkańców, jak i obiektywnymi procesami urbanizacyjnymi. Analiza prowadzi do konkluzji, że w przestrzeni społecznej, kulturowej i materialnej ścierają się dwie tendencje: z jednej strony dążenie do sprostania standardom metropolii, a z drugiej − poszukiwanie znaczeń „pierwszych”, „małej ojczyzny”.

Główne pojęcia: metropolia, Metropolia Gdańska, tożsamość kulturowa, środowisko, przestrzeń miasta.

Grzegorz Grzelak: Wokół idei samorządu regionalnego Pomorza

Artykuł omawia kształtowanie się i realizację ideę samorządu terytorialnego na Pomorzu. W pierwszej części pracy autor starał się przedstawić dążenia środowisk regionalnych, w tym opozycji demokratycznej do przebudowy państwa w duchu samorządności lokalnej i regionalnej w okresie przed transformacją ustrojową na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX wieku. W drugiej części przedstawiono problemy, jakie się ujawniły po wprowadzeniu samorządu gminnego w 1990 roku i próby ich rozwiązania we współpracy międzywojewódzkiej i projektowanej reformie regionalizacyjnej. Trzecia część opisuje województwo pomorskie, które powstało w związku z reformą samorządową 1998 roku i problemy związane z umacnianiem jego podmiotowości w systemie ustrojowym Rzeczypospolitej Polskiej. Artykuł podejmuje też kwestię przyszłego statusu samorządu regionalnego Pomorza.

Główne pojęcia: samorząd terytorialny, samorząd lokalny, samorząd regionalny, reforma regionalizacyjna.

Janusz Erenc i Jerzy Boczoń: Rozwój sektora pozarządowego na Pomorzu

Transformacja systemowa wyzwoliła ludzką energię, w tym powstanie organizacji pozarządowych, które szybko zaczęły wypełniać przestrzeń społeczną. Wywołuje to pytania nie tylko o tożsamość ideową, ale również o kondycję nowych społecznych tworów. Czy wyzwoloną energię i powstające podmioty można utożsamiać z budową infrastruktury społeczeństwa obywatelskiego? Jednym z wyróżniających się pod tym względem obszarów jest województwo pomorskie, gdzie o aktywności obywatelskiej w niezależnych strukturach organizacyjnych świadczą statystyki, wskazujące na relatywnie duże nasycenie działającymi organizacjami, jak również oryginalność oraz waga powstających inicjatyw i rozwiązań systemowych. Jednak mimo pionierskich rozwiązań uwidaczniają się istotne problemy dalszych przemian, przede wszystkim niski poziom inwestycji w trzeci sektor, co nie pozwala na jego instytucjonalny i profesjonalny rozwój, niezbędny w budowaniu kapitału społecznego.

Główne pojęcia: społeczeństwo obywatelskie, inicjatywy społeczne, organizacje pozarządowe, kapitał społeczny, administracja publiczna, województwo pomorskie.

Jerzy Bartkowski: Zachowania wyborcze Pomorzan

Region pomorski wyróżnia się w kraju wyższym uczestnictwem wyborczym, poparciem dla ruchów postsolidarnościowych, liberalnych i proeuropejskich. Specyfikę zachowań politycznych można wyjaśniać działaniem: podłoża społeczno-kulturowego, odrębności subregionu kaszubskiego i współczesnych procesów związanych z odrodzeniem samorządu regionalnego i wpływem członkostwa Polski w Unii Europejskiej na rozwój regionalny. Specyfikę regionu uformowała historia. Są to czynniki „długiego trwania” (subregion kaszubski), jak i następstwa II wojny światowej, industrializacji w okresie PRL i ruchów robotniczego protestu, szczególnie zaś Solidarności. Dodatkowym jest pozycja regionu w układzie komunikacyjnym Polski i jego nadmorskie położenie. W połączeniu z warunkami społecznymi stało się to źródłem silnego poparcia dla liberalizmu społecznego i politycznego. Integracja regionu nie jest zakończona, niemniej uwidocznia się już pewna wspólnota zachowań w wyborach prezydenckich i europejskich.

Główne pojęcia: socjologia polityki, Pomorze, Kaszuby, region, zachowania wyborcze.

Michał Kaczmarczyk: Wielowymiarowa teoria Solidarności

Artykuł zawiera próbę zarysowania nowej, wieloaspektowej teorii Solidarności zwracając uwagę na jednostronność proponowanych dotąd koncepcji. Proponowana teoria ma na celu syntezę głównych wątków aksjologicznych i pragmatycznych występujących zarówno w debacie na temat Solidarności, jak i w socjologicznych teoriach ruchów społecznych.

Główne pojęcia: Solidarność, ruchy społeczne, demokracja, rewolucja.

Elżbieta Ciżewska: Powstanie Solidarności na Wybrzeżu w świetle teorii ruchów społecznych

Celem niniejszego artykułu jest rozważenie najczęściej wskazywanych przyczyn powstania Solidarności na Wybrzeżu z perspektywy podstawowych założeń kilku wybranych teorii ruchów społecznych. Autorka koncentruje się na „wielkich” koncepcjach teoretycznych – teoriach nowych ruchów społecznych i mobilizacji zasobów, starając się ukazać ich silne strony, ale też przyczyny, dla których żadna z tych perspektyw nie jest w pełni adekwatna.

Główne pojęcia: Solidarność, ruch społeczny, Wybrzeże.

Homa Firouzbakhch: Rewolucja islamska w Iranie a rewolucja Solidarności w Polsce

Ostatnie ćwierćwiecze XX wieku będzie pamiętane za sprawą  powstania politycznego islamu oraz upadku komunizmu. Początków tego pierwszego można się doszukiwać w zwycięstwie w rewolucji islamskiej w Iranie (1978–1979),  a źródeł upadku komunizmu w rewolucji Solidarności w Polsce (1980–1981). Niniejszy artykuł analizuje obie te rewolucje oraz wskazuje niektóre podobieństwa i różnice między nimi. Skupia się zwłaszcza na dwóch aspektach, które każą inaczej ocenić istniejące teorie rewolucji. Pierwszym, wspólnym, jest religia, która jednak w obu przypadkach odegrała całkiem inną rolę. Drugi aspekt to proces rewolucyjny, który również przebiegał inaczej – w Iranie rozpoczynając okres terroru politycznego, a w Polsce umożliwiając pokojowe negocjacje między rządem a robotnikami, którzy ostatecznie otrzymali udział we władzy.

Główne pojęcia: Iran, Polska, rewolucja islamska, działanie pokojowe, Solidarność.

 
STUDIA SOCJOLOGICZNE
00-330 WARSZAWA, PAŁAC STASZICA, NOWY ŚWIAT 72, pokój 231
tel.: (+48-22) 657-28-61, fax: (22) 826-78-23