Wersja polska nglish version
   

Studia Socjologiczne nr 1/2011 (200)

Od redakcji

 

Włodzimierz Wincławski: „Studia Socjologiczne”. Okoliczności powstania i status czasopisma w socjologii polskiej

Ukazano okoliczności polityczne powrotu socjologii polskiej po okresie jej banicji w okresie zaostrzonego reżimu stalinowskiego (1949-1955). Odbywało się to w latach 1956-1961, kiedy to doszło do dezintegracji środowiska socjologicznego w efekcie działań władz komunistycznych na rzecz zawłaszczania socjologii przez marksizm oraz prób uczynienia z niej oręża ideologicznej indoktrynacji i propagandy. Powołane w roku 1961 „Studia Socjologiczne” stworzyły możliwości integracji socjologów, a to dzięki wzajemnym ustępstwom marksistów i  socjologów innych orientacji teoretycznych. W efekcie czasopismo to prezentowało różne stanowiska w socjologii, co było ewenementem w  krajach rosyjskiej strefy wpływów. W dalszej kolejności starano się ukazać status czasopisma i jego rolę w półwieczu 1961-2011.

Główne pojęcia: historia socjologii polskiej; polskie czasopisma socjologiczne, „Studia Socjologiczne”

 

Jan Malanowski: Przemiany w życiu młodego pokolenia małego miasteczka

Miasto Wiskitki, położone 6 km od Żyrardowa, potraktowane zostało jako laboratorium badań mechanizmów i kierunków zmiany społecznej w  małym mieście. Przedmiotem analizy jest zależność ruchliwości społecznej i geograficznej młodego pokolenia Wiskitek od ich poziomu wykształcenia i aspiracji edukacyjnych. W badaniach użyto kilku źródeł danych: od archiwów szkoły 7-klasowej w Wiskitkach z lat 1925-1960 po wywiady, obserwacje, dane pochodzące z opracowań uczniów. Czynnikami wpływającymi na zmianę wzorów awansu społecznego wśród młodzieży były zarówno zmiany w sferze instytucji, infrastruktury i relacji ekonomicznych, jak i  zmiany świadomości społecznej. Do pierwszej grupy czynników zaliczyć można między innymi wzrost popytu na wykwalifikowaną siłę roboczą w  sąsiednim większym mieście czy uruchomienie linii autobusowej łączącej Wiskitki z Żyrardowem. Do drugiej grupy czynników należą między innymi zmiany prestiżu poszczególnych zawodów.

Główne pojęcia: zmiana społeczna; struktura społeczna; młode pokolenie; mobilność społeczna i geograficzna; aspiracje edukacyjne

 

Jakub Karpiński: Postulat operacyjności definicji w naukach społecznych

Ukazanie problemów, które kryje w sobie polemika operacjonizm – antyoperacjonizm, jest naczelnym zadaniem niniejszych rozważań. Zdania na temat operacjonizmu są rozbieżne. Nazwa „poglądy operacjonistyczne” jest zbitką pojęciową, a poszczególne znaczenia wchodzące w jej skład są nieostre. Nazwa „definicja operacyjna” ma ten sam charakter. W ogólnej metodologii nauk wielu cenionych metodologów nauk społecznych ciągle jeszcze operacjonizm rozwija i modyfikuje. Zasługą zarówno operacjonistów, jak i ich krytyków było wysunięcie ogromnej liczby doniosłych zagadnień metodologicznych; studia nad operacjonizmem są znakomitą inspiracją do rozmyślań nad sposobami doboru pojęć, wskaźników i metod w nauce, a także nad uzasadnianiem tych decyzji. Rozszerzenie postulatu operacyjności proponuję nazwać postulatem operatywności. Głosi ono, że pojęcia winny być zdefiniowane przez opisy obserwowalnych stanów rzeczy. Postulat o p e r a t y w n o ś c i definicji należałoby stosować do definicji własności wskazywanych (w przypadku wskaźnika definicyjnego), jak i do definicji wskaźników (w przypadku wskaźnika zależnościowego).

Główne pojęcia: operacjonizm, definicja własności, definicja wskaźnika, dobór pojęć

 

Aleksander Wallis: Hierarchia miast

Artykuł powstał na podstawie przeprowadzonych w 1963 roku badań dążących do ustalenia hierarchii prestiżu i atrakcyjności miast. Mieszkańców poproszono o wybranie 4 miast, które warto polecić odwiedzającym Polskę cudzoziemcom. Analizując zarówno otrzymaną hierarchię, jak i opinie uzasadniające wybór, autor dochodzi do wniosków, że w świadomości mieszkańców ocena prestiżu miast jest niezależna od ich statusu administracyjnego i od ich wielkości. Specyficzne kryteria wartościowania wskazują, że hierarchia ta jest produktem powojennym. Wielką rolę w kształtowaniu opinii o miastach odgrywają stereotypy narodowe (np. idee powojennej odbudowy państwa i  rozwoju technicznego). Stereotypy o zasięgu ogólnokrajowym zyskały zdecydowaną przewagą nad stereotypami o zasięgu regionalnym.

Główne pojęcia: prestiż miasta; stereotyp narodowy; wartości; zmiana społeczna

 

Elżbieta Neyman: Typy marginesowości w społeczeństwach i ich rola

Centralnym tematem artykułu jest rola marginesu społecznego w  zmianie społecznej. Autorka dąży do zdefiniowania marginesowości i  nakreślenia typologii ujęć marginesu społecznego biorąc pod uwagę czynniki społeczne i kulturowe. Wyróżnia ona marginesowość społeczną, kulturową i społeczno-kulturową. Dodatkowo, autorka wyróżnia typ marginesowości psychologicznej. Marginesowość społeczna jest udziałem ludzi podzielających wartości społeczeństwa, ale pełniących w nim dorywcze funkcje. Marginesowość kulturowa to wypadkowa wyznawania odmiennych wartości przy jednoczesnej funkcjonalnej obecności w szerszym społeczeństwie. Autorka zwraca uwagę na potencjał zmiany posiadany przez grupy marginalne: może to być potencjał tworzenia albo destrukcji w  zależności od konfiguracji marginesowości i kontekstu historycznego. Reakcjami przystosowania grupy marginalnej może być: konformizm, innowacja, rytualizacja, wycofanie albo rebelia.

Główne pojęcia: marginesowość społeczna; marginesowość kulturowa; grupy społeczne; wartości; funkcje ekonomiczne; zmiana społeczna

 

Magdalena Sokołowska: Oddziaływanie na proces społecznej rehabilitacji pacjentów

Podkreślając aktualność i niedostateczne zbadanie problematyki funkcjonowania osób kalekich w społeczeństwie, autorka koncentruje się na analizie rehabilitacji jako systemu instytucji (w odróżnieniu od innej możliwej perspektywy skupionej na jednostce i ujmującej rehabilitację jako proces społeczny). Rehabilitacja określona jest jako postępowanie celowościowe. Do jego przeprowadzenia (i analizy) potrzebne jest zdefiniowanie (1) podstaw podejmowania decyzji, (2) diagnozy i (3) kryteriów oceny skutków działania. W wymiarze pierwszym autorka postuluje, że rehabilitacja to nie tylko powrót do zdrowia fizycznego, to także powrót do społeczeństwa: życia rodzinnego, towarzyskiego i  zawodowego. Wymiar diagnozy autorka ilustruje dwoma studiami przypadku – badaniem osób po zawale oraz osób po amputacji jednej lub obu kończyn dolnych. Stwierdza ona, że czynniki medyczne nie miały decydującego wpływu na decyzję o powrocie do pracy. Istotniejsze były czynniki społeczne, np. typ wykonywanej pracy, wykształcenie, wiek itd. W  wymiarze trzecim problem oceny skuteczności działań rehabilitacyjnych autorka widzi w wielości niekontrolowanych czynników, wpływających na ten proces. Zaradzić temu może operacjonalizacja wszystkich czynności rehabilitacyjnych oraz takie sformułowanie jej celów, które pozwoli stworzyć kryteria pomiaru stopnia sukcesu lub niepowodzenia.

Główne pojęcia: inwalidztwo; zdrowie; rehabilitacja społeczna; socjologia medycyny

 

Antoni Sułek: Granice eksperymentu w makro- i mikrosocjologii

Ograniczone możliwości eksperymentowania są często wymieniane jako cecha szczególna socjologii w porównaniu z naukami przyrodniczymi, a  nawet z psychologią. Widocznie socjologia napotyka takie bariery eksperymentowania, które naukom przyrodniczym i psychologii są w ogóle nieznane, albo nieznane w takiej postaci lub natężeniu. W artykule pokazano i zanalizowano techniczne (niewykonalność), aksjologiczne (niedopuszczalność) i społeczno-psychologiczne („sztuczność” zachowań eksperymentalnych) ograniczenia eksperymentowania na ludziach i  systemach społecznych.

Główne pojęcia: socjologia a nauki przyrodnicze; eksperyment; badania nieeksperymentalne

 

Jacek Szmatka: Problem aksjomatyzacji teorii socjologicznych

Autor przedstawia cechy teorii zaksjomatyzowanych, uważa, iż teorie socjologiczne da się zaksjomatyzować, najbardziej odpowiednia jest aksjomatyzacja niesformalizowana. Bazując na regułach dowodzenia twierdzeń przedstawionych przez Karla Poppera, analizuje powiązane ze sobą wielkości charakteryzujące twierdzenia teoretyczne: uniwersalność, precyzyjność i wartość informacyjną. Twierdzenie teoretyczne jest w tej perspektywie twierdzeniem o wysokiej wartości informacyjnej, którego nie udało się sfalsyfikować. Na końcu artykułu autor poddaje teorię konfliktu w roli i konfliktu ról serii zabiegów dedukcyjnych prowadzących do jej zaksjomatyzowania. Wnioskuje on, że aksjomatyzacja prowadzi do lepszego uporządkowania aparatu teoretycznego, nadaje teoriom lepsze funkcje eksplanacyjne i heurystyczne oraz umożliwia inne zabiegi metodologiczne, np. zabieg redukcji teoretycznej.

Główne pojęcia: teorie socjologiczne; aksjomatyzacja teorii; twierdzenia teoretyczne; wartość informacyjna; filozofia nauki

 

Winicjusz Narojek: Przeobrażenia społeczne z perspektywy losu jednostki (Wstępne założenia analizy zjawiska awansu społecznego w PRL)

Celem artykułu jest umiejscowienie perspektywy jednostki w  centrum programu badań awansu społecznego. W perspektywie zorientowanej na jednostkę społeczeństwo socjalistyczne można przedstawić jako wielki splot jednostkowych działań samozachowawczych, zorientowanych na pozyskiwanie miejsc w jego instytucjach. Analiza pola historycznego sprowadza się do analizy życiowych sytuacji człowieka. Te sytuacje powinny być badane jako zestawy okoliczności, wynikających z  położenia jednostki w strukturze społecznej, jej biografii oraz wykraczającego poza jednostkę procesu dziejowego. Zadaniem analizy procesu awansu społecznego skupiającej się na jednostce jest zbadanie roli emocji oraz zachowań kulturowych towarzyszących sytuacjom przejścia (do sektora uspołecznionego, od pracy niewykwalifikowanej do wykwalifikowanej i od stanowisk wykonawczych do kierowniczych). 

Główne pojęcia: jednostka; działanie samozachowawcze; awans społeczny; społeczeństwo socjalistyczne; psychologia społeczna

 

Adam Podgórecki: Perspektywy rozwoju socjologii polskiej

Dzięki osiągnięciom Bronisława Malinowskiego, Floriana Znanieckiego, Leona Petrażyckiego i kilku innych, socjologia polska cieszyła się apriorycznym uznaniem. Stan ten jednak właśnie ulega załamaniu. Zdaniem autora, niepokojące są następujące tendencje i  zjawiska w socjologii polskiej: brak merytorycznych dyskusji krytycznych; niedostatek „twierdzeń średniego rzędu” i brak dążenia do formułowania ich; niewykorzystanie potencjału laboratorium zmiany społecznej, niezadowalający stan socjologii zmiany społecznej; brak nowych idei, które otrzymałyby rozgłos na świecie, tkwienie w jednym paradygmacie; brak uznania w Polsce dla nowatorskich prac (np. socjologii moralności); niedostateczna współpraca między subdyscyplinami socjologii i jej fragmentaryzacja. Niemniej wyróżnić można dziedziny i  problemy socjologii polskiej, które posiadają rangę wynoszącą je ponad stan rozważań uprawianych: 1) socjologia norm społecznych i patologia społeczna, 2) stratyfikacja społeczna, 3) teoria społecznej zmiany, 4) socjologia nauki i 5) socjotechnika. Okazuje się, że osiągnięcia teorii zmiany społecznej są mniejsze, niż można byłoby oczekiwać biorąc pod uwagę sprzyjający kontekst społeczny. Natomiast w dziedzinie stratyfikacji społecznej za mało znajdujemy twierdzeń średniego szczebla. Poprawieniu sytuacji mają służyć pięć podstawowych wytycznych: 1) koncentrowanie się na przedsięwzięciach udanych, 2) wprowadzenie w życie praktycznego testu dla istniejących koncepcji metodologicznych, 3) humanizowanie myślenia technicystycznego, 4) nowe umiejętności budowania teorii w zakresie nauk społecznych oraz 5) podjęcie próby dokonania całościowej analizy społeczeństwa polskiego. 

Główne pojęcia: socjologia polska; instytucje naukowe; socjologia nauki

 

Polemiki: Jadwiga Staniszkis: Kilka uwag o «Perspektywach rozwoju socjologii...»

              Jerzy Szacki: Kilka uwag o artykule prof. A. Podgóreckiego

 

Barbara Szacka: Świadomość historyczna (Wnioski z badań empirycznych)

Świadomość historyczną można rozumieć jako sumę wyobrażeń o  przeszłości albo jako poczucie własnej historyczności jednostki, jej świadomość znajdywania się między przeszłością a przyszłością. Artykuł poświęcony jest świadomości historycznej społeczeństwa polskiego w obu tych znaczeniach. Rozróżnienie dwóch aspektów świadomości historycznej pozwoliło ukazać zarówno problematykę świadomości potocznej z panującą w  niej płynnością nurtów ideologicznych, jak i przemiany kultury związane z rozwojem technologicznym i przemysłowym. W ramach przeszłości pamiętanej autorka wyróżnia trzy tradycje narodowe: organizacji państwowej, walk o wyzwolenie oraz kultury narodowej. Określają je wartości (np. silne państwo, patriotyzm, nauka i kultura itd.) i  postacie, będące tych wartości symbolami (np. Kazimierz Wielki, Kościuszko, Mikołaj Kopernik itd.). Jednak granice między tradycjami nie są sztywne, co więcej próby opracowania klarownych profili społeczno-demograficznych zwolenników tego lub innego typu nie powiodły się (choć pewne różnice – np. między kobietami i mężczyznami – były znaczące), co potwierdza tezę o ujednoliceniu tradycji narodowej. Analiza drugiego aspektu świadomości historycznej – przeszłości jako wymiaru czasu – przyniosła nieco inne wyniki. W badaniach ujawniły się dwie postawy akceptujące przeszłość na różnych zasadach: postawa eskapistyczna (negatywna ocena teraźniejszości, chęć życia w przeszłości bez idealizacji przeszłości własnej grupy) i postawa historycystyczna (tendencja do idealizacji przeszłości własnej grupy). Na przyjmowanie jednej z tych postaw wpływ miały wybrane czynniki społeczno-demograficzne, m.in. światopogląd i wiek.

Główne pojęcia: świadomość historyczna; historyczność; przeszłość; wartości; tradycja narodowa

 

Stefan Nowak: System wartości społeczeństwa polskiego

Artykuł poświęcony jest analizie systemu wartości społeczeństwa polskiego lat siedemdziesiątych. Po ustaleniu, że Polacy to „federacja grup pierwotnych zjednoczonych we wspólnocie narodowej”, autor stawia tezę o próżni socjologicznej: Polacy najsilniej identyfikują się z  rodziną i przyjaciółmi, następnie z narodem. Między tymi biegunami rozciąga się obszar próżni obejmujący instytucje i grupy inne niż rodzina i przyjaciele (np. grupy zawodowe). Autor zwraca uwagę na frustrację jako cechę społeczeństwa polskiego, którego standardy aksjologiczne mijają się znacząco z realiami (pokazuje to na przykładach takich wartości jak socjalizm i demokratyzm). Stwierdza on jednocześnie, że o możliwości generalizowania o systemie wartości całego społeczeństwa polskiego przesądza nie tyle absolutny brak zróżnicowania w poszczególnych grupach wartości (takie zróżnicowanie ma miejsce), ile ogólne doświadczenie głębokiej zmiany społecznej, która spowodowała zanik dawnych ośrodków krystalizacji wartości, ale nie doprowadziła jeszcze do wyłonienia nowych.

Główne pojęcia: system wartości; identyfikacja; rodzina; naród; próżnia socjologiczna; socjalizm; demokratyzm; moralność

 

Tadeusz Szawiel: Struktura społeczna i postawy a grupy ethosowe (O możliwościach ewolucji społecznej)

W artykule przedstawiona jest krytyka funkcjonujących w ówczesnej socjologii polskiej sposobów badania świadomości społecznej ze względu na strukturę społeczną. Ten zespół podejść autor określa mianem „struktura społeczna a postawy”. Według autora nie dają one możliwości pogodzenia badań roli podmiotu działającego z analizą szerszych procesów zachodzących w społeczeństwie globalnym, co skutkuje niemożliwością opisania zmiany społecznej. Istniejące podejścia opisują strukturę społeczną w Polsce jako bierną, niemającą mocy postaciowania kultury, nie wyjaśniają, jakie mechanizmy wiążą postawy i strukturę społeczną. Odwołując się do socjologii weberowskiej autor proponuje, że krystalizowanie się grup etosowych w ówczesnym społeczeństwie polskim może być widziane jako jeden z procesów strukturyzujących. Wyróżniając kilka grup etosowych (środowiska katolickie, ruchy kontrkulturowe oraz opozycja demokratyczna) autor rozważa ich potencjalną rolę w procesie zmiany społecznej.

Główne pojęcia: struktura społeczna; postawy; zmiana społeczna; grupy etosowe; teorie stratyfikacji społecznej

 

Piotr Sztompka: Dynamika ruchu odnowy w świetle teorii zachowania zbiorowego

W artykule napisanym we wrześniu 1981 roku autor podejmuje próbę opisania i wyjaśnienia procesów zmiany przełomu lat osiemdziesiątych w  Polsce, nazwanego przez autora „ruchem odnowy”, za pomocą jednej z  socjologicznych teorii średniego zasięgu – teorii zachowania zbiorowego, a właściwie należącej do jej zakresu teorii ruchów społecznych. Teorie średniego zasięgu posiadają zdolność generalizacji nie tracąc przy tym potencjału wyjaśnienia konkretnych procesów społecznych. Celem teorii, zdaniem autora, jest dostarczenie narzędzi opisu zachodzących procesów zmiany oraz wyjaśnienie ich mechanizmów. Możliwości predykcyjne są w  kontekście polskim ograniczone. Wyróżniając trzy pary opozycji jako trzy wymiary opisu analitycznego ruchu odnowy (genetyczny-aktualny; grupowy-procesowy; immanentny-kontekstowy), autor następnie wysnuwa osiem hipotez: (1) hipotezę sekwencyjnej kumulacji; (2) hipotezę dysocjacji; (3) hipotezę progu tolerancji; (4) hipotezę dyfuzji; (5) hipotezę emergencji systemu; (6) hipotezę konsensu aksjologicznego; (7) hipotezę racjonalizacji działań; (8) hipotezę nowej polaryzacji społeczeństwa. Hipotezy te mają stworzyć podstawy teorii ruchu odnowy.

Główne pojęcia: zmiana społeczna; ruch odnowy; teoria średniego zasięgu; teoria zachowania zbiorowego; teoria ruchów społecznych

 

Władysław Adamski: Aspiracje – interesy – konflikt

Przeprowadzając socjologiczną analizę kryzysu w Polsce lat osiemdziesiątych autor wyróżnia trzy fazy konfliktu: okres przed rokiem 1980. (dojrzewanie konfliktowych interesów), lata 1980-1981 (wybuch sprzeciwu i otwarta artykulacja interesów przez strony konfliktu) oraz okres zapoczątkowany wprowadzeniem stanu wojennego (próba rozwiązania konfliktu poprzez eliminację jednej ze stron). Analizując dynamikę konfliktu autor zwraca uwagę na to, że w wymiarze gospodarczym nastąpiło przeniesienie niezadowolenia z systemu dystrybucji na niezadowolenie z  efektywności systemu ekonomicznego, jednocześnie w wymiarze politycznym nastąpiło przejście od potępienia sprawujących władzę w stronę krytyki sposobów wyłaniania władzy i ograniczeń dla autentycznej partycypacji politycznej. Konflikt przekształcił się z konfliktu interesów w konflikt globalny. Ponadto z kryzysu oprócz elementów sprzeciwu wobec systemu wyłonił się konstruktywny oddolny program reform. Choć teoria deprywacji wyjaśnia częściowo dynamikę polskiego konfliktu, posiada on także cechy specyficzne (np. wysoki nonkonformizm postaw klasy robotniczej; niski poziom reakcji na konflikt o charakterze dostosowawczym). Autor proponuje uwzględnienie kilku czynników mogących rzutować na specyficzny przebieg konfliktu w Polsce i rozważa potencjalne sposoby przezwyciężenia konfliktu, biorąc pod uwagę te osobliwości.

Główne pojęcia: konflikt; interesy; aspiracje; dystrybucja ekonomiczna; uprawomocnienie polityczne; system klasowy; teoria deprywacji

 

Janusz Mucha: Jak badać dynamikę i konflikt w społeczeństwie polskim

Celem tego tekstu nie jest krytyka polskiej socjologii lat siedemdziesiątych i wczesnych osiemdziesiątych XX wieku, lecz propozycja dalszych badan i wyjaśnień. Na początek autor omawia koncepcje struktury społecznej, konfliktu i dynamiki. Nacisk położony jest na relacyjną i aktywistyczną koncepcję struktury. Konflikt analizowany jest w wymiarach behawioralnym, psychologicznym i strukturalnym. Dynamika przedstawiana jest w wymiarach zmian w rozkładzie cech społecznych, procesów społecznych oraz faz rozwojowych socjalizmu. Druga część omawia dominujące w polskiej socjologii do połowy lat osiemdziesiątych nurty badawcze. Trzecia ­- sugeruje nowe kierunki badawcze, korzystające z  następujących perspektyw: 1) klasycznej marksowskiej analizy struktury społecznej, konfliktu i rewolucji, 2) współczesnego zachodniego marksizmu strukturalnego, 3) współczesnych teorii konfliktowych, 4) teorii krytycznej, 5) myśli konserwatywnej podkreślającej społeczne koszty przesadnej roli państwa, 6) teorii elitystycznych.

Główne pojęcia: struktura; konflikt; dynamika; socjalizm; polska socjologia

 

Socjologia polska na tle socjologii światowej (dyskusja)

[Andrzej Kwilecki, Kazimierz Doktór, Edmund Mokrzycki, Jerzy Szacki, Piotr Sztompka, Jerzy J. Wiatr]

Dyskusję na temat miejsca socjologii polskiej na tle socjologii światowej zorganizowaną przez Komitet Nauk Socjologicznych PAN cechuje duża rozbieżność stanowisk uczonych. Pesymistyczną ocenę stanu socjologii polskiej i jej funkcjonowania w kręgu socjologii światowej artykułują Edmund Mokrzycki i Jerzy Szacki, zwracając uwagę zarówno na trudności instytucjonalno-organizacyjne i polityczne (izolacja od socjologii światowej, trudność kontaktów), jak i merytoryczne słabości dyscypliny (np. niezauważenie istotnych zmian w paradygmacie teoretycznym światowej socjologii). Także Piotr Sztompka wyraża zaniepokojenie tym, że zbyt mało prac polskich socjologów publikuje się w  renomowanych międzynarodowych wydawnictwach i czasopismach o zasięgu światowym, wskazując jednocześnie konkretne sposoby zmiany tego stanu rzeczy. Inaczej sytuację polskiej socjologii ocenia Kazimierz Doktór, który w swojej wypowiedzi skupia się na relacjach socjologii polskiej z  socjologiami krajów socjalistycznych. Po pierwsze jest on przekonany o  dobrej pozycji socjologii polskiej w tym gronie, po drugie postuluje potrzebę bardziej ścisłej współpracy z socjologiami bloku socjalistycznego i odwrócenie się od naśladownictwa socjologii zachodniej. Jerzy Wiatr uważa, że negatywne postrzeganie pozycji socjologii polskiej na tle socjologii światowej jest błędem percepcji. Krytykując polską socjologię za przyczynkarstwo badań empirycznych i nie najwyższe standardy pracy na co dzień, jej ocenę umiejscawia w  perspektywie długoterminowej i jej oryginalny wkład w socjologię światową widzi w rozwijaniu teorii społeczeństwa socjalistycznego.

Główne pojęcia: socjologia polska; socjologia światowa; naukowa współpraca międzynarodowa; socjologia nauki

 

Jacek Wasilewski: Społeczeństwo polskie, społeczeństwo chłopskie

Główna teza artykułu jest taka, że chłopskość polskiego społeczeństwa, dobitnie uwidoczniona w składzie społecznym II Rzeczypospolitej, gdy ludność wiejska stanowiła 70 – 75% ogółu, a chłopi i robotnicy rolni 60 – 70%, jest cechą konstytutywną także powojennego społeczeństwa, co najmniej do lat osiemdziesiątych XX wieku. Stało się tak dlatego, że chłopi, jako jedyna wielka kategoria społeczna w Polsce, nie ulegli dezintegracji w wyniku II wojny światowej i bezpośrednio powojennej zawieruchy. W porównaniu do innych klas (ziemiaństwa, inteligencji, drobnomieszczaństwa czy ogólnie ludności miejskiej) ponieśli najmniejsze straty i stali się kadrowym rezerwuarem nowej klasy robotniczej i nowej inteligencji, tym bardziej że ich demograficzny potencjał znacznie przewyższał potencjał innych klas. Ulegając socjalistycznej modernizacji i pełniąc nowe role zawodowe i społeczne, przenieśli tradycyjne chłopskie wzory i mentalność ukształtowaną przez odwieczny wiejski niedostatek do swych nowych (miejskich na ogół) środowisk, prowadząc, w licznych przypadkach, do zjawiska nazywanego „ruralizacją miast”.

Główne pojęcia: społeczeństwo chłopskie; tradycja; wartości; ruralizacja miast

 

Władysław Markiewicz: Wpływ Ziem Zachodnich na kształtowanie kultury politycznej społeczeństwa polskiego

Zadaniem, jakie stawia sobie autor artykuły, jest zarówno przegląd dotychczasowych socjologicznych prac poświeconych problematyce Ziem Zachodnich, jak i wytyczenie perspektyw dla dalszych badań. Ograniczenie dotychczasowych badań autor dostrzega w skupianiu się na regionie i zajmowaniu się albo czynnikami wpływającymi na tworzenie się zintegrowanej społeczności na Ziemiach Zachodnich albo przyspieszeniu ich integracji z resztą kraju. W badaniach tych posługiwano się przede wszystkim kategoriami normalizacji, stabilizacji, adaptacji i  asymilacji. Jednak zdaniem autora o wiele ciekawszym zagadnieniem – szczególnie z punktu widzenia badań nad polską kulturą polityczną – jest stopień i charakter zinternalizowania przez społeczeństwo polskie lat osiemdziesiątych nowego powojennego kształtu terytorialnego polskiego państwa. Badania nad Ziemiami Zachodnimi powinny otrzymać ogólnonarodowy wymiar. W tych badaniach skupiających się na kulturze politycznej istotne stałyby się zagadnienia przeobrażeń świadomości historycznej i  identyfikacji narodowej Polaków.

Główne pojęcia: Ziemie Zachodnie; geopolityka; zmiana społeczna; świadomość historyczna; kultura polityczna; tożsamość narodowa.

 

Wojciech Zaborowski: Wizje porządku społecznego i ich determinanty. Analiza opinii społeczności warszawskiej

Artykuł oparty jest na wynikach badań nad wizjami panującego porządku społecznego, jakie formowały się w świadomości mieszkańców Warszawy w okresie poprzedzającym wybuch otwartego konfliktu społecznego lat osiemdziesiątych XX wieku. Autor wyróżnia pięć typów tych wizji: optymistyczny, przyzwalający, indyferentny, reformatorski i radykalny. W  centrum uwagi znajduje się problem zróżnicowania zawartości wizji panującego porządku społecznego ze względu na różne charakterystyki sposobu ulokowania w strukturze społecznej prezentujących je jednostek (takie jak pozycję zawodową, poziom wykształcenia, miejsce pracy, pozycję ekonomiczną, pochodzenie społeczne, okres rozpoczęcia pracy, przynależność do organizacji politycznych oraz postawę wobec religii). Celem analiz jest stwierdzenie, jakie cechy położenia społecznego jednostek sprzyjały bądź nie sprzyjały przyjmowaniu poszczególnych rodzajów postaw wobec panującego porządku społecznego. Wyłonione w  procesie analiz wielozmiennowych wzory zależności dalekie są jednak od jednoznaczności, co skłania autora do stwierdzenia, że położenie w  strukturze społecznej nie może być jedynym predykatorem postaw wobec panującego porządku społecznego, a istotną rolę mogą odgrywać np. czynniki kulturowe.

Główne pojęcia: porządek społeczny; postawy; pozycja w strukturze społecznej; analiza wielozmiennowa

 

Zygmunt Bauman: Ponowoczesne wzory osobowe

Chronicznym atrybutem „ponowoczesnego” stylu życia wydaje się być niespójność, niekonsekwencja postępowania, fragmentaryzacja i  epizodyczność rozmaitych sfer aktywności jednostek. Przedstawione tu rozważania zawierają charakterystykę czterech wzorów „ponowoczesnej” osobowości: spacerowiczów, włóczęgów, turystów i graczy. Aczkolwiek występowały one i w dawniejszych epokach, charakter „ponowoczesny” nadają im dwie okoliczności: (1) fakt, że obecnie stały się one „normą” zachowań w życiu codziennym – kiedyś ich rola była marginalna, (2) współwystępują naraz w życiu tych samych ludzi i w tych samych fragmentach życia, podczas gdy w czasach „przed-ponowoczesnych” ich obecność w życiu jednostek była dysjunktywna – były one przedmiotem wyboru; teraz nie wybiera się ich, ani też nie trzeba wybierać. Po prostu są. Wieloznaczność tej sytuacji daje poczucie wolności, ale ma również strony negatywne. „Ponowoczesność” stanowi pewien etap rozwoju jednostek i stosunków społecznych.

Główne pojęcia: ponowoczesność; tożsamość; rola społeczna; spójność; wolność

 

Andrzej Rychard: Ludzie i instytucje: kto tworzy nowy ład?

Celem artykułu jest odpowiedź na pytanie, gdzie są ulokowani główni aktorzy nowego ładu instytucjonalnego. Rozważana jest rola organizacji i instytucji oraz jednostek i grup społecznych w dokonującej się zmianie społecznej. Podstawą tego rozróżnienia jest podejście neoinstytucjonalne, do którego odwołuje się autor. Stawiana jest teza o  ewolucji znaczenia głównych sił tej zmiany: w jej toku coraz większego znaczenia nabierają aktorzy społeczni, a rola organizacji i instytucji maleje. Autor wykazuje, że siły kontrybuujące do upadku starego systemu (np. związek zawodowy i Kościół) nie mogą być głównymi promotorami budowy demokracji rynkowej. Rezultatem tej ewolucji jest słabość sił instytucjonalnych i siła społecznych aktorów dokonujących się zmian. Aktorzy społeczni są związani głównie z aktywnością lokalną. Rozważane są dwie możliwe konsekwencje tego stanu rzeczy. Po pierwsze, obecna aktywność poza polityką może pozostać poza tą sferą, tworząc szanse dla rozwiązań neokorporatystycznych. Po drugie, aktywność ta może w  przyszłości stworzyć „nową politykę”: nie byłaby ona jednak oparta na starych podziałach odwołujących się do tradycji „solidarnościowych” versus „antysolidarnościowych”.

Główne pojęcia: aktorzy społeczni; neoinstytucjonalizm; demokracja rynkowa

 

Kazimierz M. Słomczyński: Typologia międzykrajowych badań porównawczych a kluczowe problemy metodologiczne

Socjologiczne badania porównawcze prowadzone w różnych krajach można podzielić ze względu na to, czy przedmiotem wyjaśnień są zróżnicowania międzykrajowe (zależności makro-makro) czy zróżnicowania wewnątrzkrajowe (zależności makro-mikro). Podział ten posłużył do skonstruowania typologii, w której wzięto pod uwagę rodzaje zmiennych charakteryzujących kraje, oraz liczbę uwzględnionych krajów. Typologia ta pozwala na uporządkowanie szeregu problemów związanych z funkcjonalną ekwiwalentnością w badaniach porównawczych. W szczególności dokonano analizy trzech rodzajów funkcjonalnej ekwiwalentności: jednostek obserwacji (ekwiwalentność przedmiotowa), wskaźników i konstruktów (ekwiwalentność pomiarowa) oraz etapu rozwojowego obserwowanej rzeczywistości (ekwiwalentność procesualno-temporalna).

Główne pojęcia: typy badań międzykrajowych; ekwiwalentność jednostek obserwacji; funkcjonalna ekwiwaletność zmiennych

 

Mirosława Marody: Od społeczeństwa drugiego obiegu do społeczeństwa obywatelskiego

Biorąc za punkt wyjścia pojęcie „społeczeństwa drugiego obiegu” jako systemu nieformalnych zasad organizujących życie społeczne w  okresie realnego socjalizmu, autorka analizuje procesy transformacji systemowej z punktu widzenia ich następstw dla wyłaniania się społeczeństwa obywatelskiego. Pierwsza część artykułu poświęcona jest rekonstrukcji struktur instytucjonalnych, charakterystycznych dla ,,społeczeństwa drugiego obiegu”, w części drugiej rozważane są procesy kluczowe dla formowania się społeczeństwa obywatelskiego jako systemu. Są to procesy zachodzące w obszarze interesów ekonomicznych, ich politycznych reprezentacji i w obszarze reprezentacji symbolicznych.

Główne pojęcia: system społeczny; społeczeństwo obywatelskie; społeczeństwo drugiego obiegu; struktura społeczna

 

Grzegorz Ekiert: Prawidłowości transformacji w Europie Wschodniej

Cztery grupy czynników determinują kształt i przebieg transformacji: dziedzictwo przeszłości i warunki wyjściowe, przyjęte rozwiązania instytucjonalne (wybór instytucji), zakres pomocy zewnętrznej i kierunki polityki nowych władz. Aby zrozumieć wschodnioeuropejskie transformacje i wykryć ich prawidłowości należy większą uwagę poświęcić dziedzictwu przeszłości i warunkom wyjściowym, przyjmując perspektywę „zależności od szlaku” (path dependency). Zerwanie z przeszłością, nawet tak radykalne jak w Europie Środkowo-Wschodniej, nigdy nie jest całkowite. W niej tkwią nie tylko czynniki dysfunkcjonalne wobec demokratycznego i rynkowego ładu, ale także czynniki sprzyjające zmianom. Należą do nich m.in. przeszłe doświadczenia kryzysów politycznych, próby reform ekonomicznych i  liberalizacji politycznej (choćby nieudane), pragmatyzm komunistycznych elit, powstanie opozycji politycznej i kulturalnej, otwarcie na Zachód. Perspektywa „zależności od szlaku”, łącząca poważną refleksję nad doświadczeniami historycznymi z przywiązywaniem wagi do jednostkowych wydarzeń (takich np. jak pierwsze wolne wybory) i ich sekwencji czasowej, pozwala wyjaśnić, dlaczego niektóre kraje odnoszą sukcesy na drodze transformacji, a inne nie mogą wydobyć się z kręgu niemocy.

Główne pojęcia: transformacja; ,,zależność od szlaku”; dziedzictwo komunizmu; sukces transformacji

 

Grzegorz Lissowski: Zasady sprawiedliwości dystrybutywnej: nowe zasady oceny sprawiedliwości

Artykuł zawiera propozycję rozszerzenia zbioru zasad sprawiedliwości dystrybutywnej poprzez sformułowanie dwóch klas zasad, które stanowią uogólnienie rawlsowskich i konserwatywnych zasad oceny sprawiedliwości. Trafność rozszerzenia zbioru zasad sprawiedliwości jest uzasadniona bardzo wysoką zgodnością między uporządkowaniami podziałów dóbr wyznaczanymi przez nowe zasady a ocenami podziałów dokonywanymi przez osoby badane. Wyniki badań empirycznych ujawniają ponadto istnienie pewnego normatywnego wymiaru, na którym można uporządkować zarówno klasyczne, jak i nowe, uogólnione zasady sprawiedliwości: od radykalnych zasad egalitarnych do zasad konserwatywnych. Uogólnione zasady oceny sprawiedliwości wraz z uogólnionymi zasadami sprawiedliwego wyboru, które zaproponowaliśmy wspólnie z Piotrem Swistakiem w 1995 roku, tworzą spójną konstrukcję teoretyczną.

Główne pojęcia: sprawiedliwość dystrybutywna; klasyczne zasady sprawiedliwości; oceny podziałów dóbr

 

Włodzimierz Wesołowski: Legitymizacja jako potoczna filozofia władzy 

W tekście dyskutowane są cztery kręgi problemów. Pierwszy dotyczy rozumienia pojęcia legitymizacji. Autor opowiada się za takim pojęciem, w którym „wiara legitymizacyjna” (Legitimitätsglaube) jest centralna. Traktuje ją jako „potoczną filozofię władzy państwowej”. Drugi krąg odnosi się do legitymizacji racjonalno-legalnej. Przyjmując sugestię Mommsena autor opowiada się za typem demokratyczno-substancjalnej i  demokratyczno-proceduralnej demokracji jako odmiennymi typami idealnymi. Trzeci krąg dotyczy włączenia (co nie było wyrażone explicite u Webera) przekonań o funkcjonowaniu gospodarki do zestawu przekonań legitymizacyjnych. Wreszcie, czwarty krąg, omawia potrzebę wyróżnienia narodowo-demokratycznej legitymizacji jako ważnego typu uzasadnienia porządku państwowego. Ta część rozważań, dość rozległa, zawiera wiele uszczegółowień sformułowanej propozycji typologicznej.

Główne pojęcia: legitymizacja; Legitimitätsglaube jako potoczna filozofia władzy państwowej; tradycyjna, charyzmatyczna, legalno-instrumentalna i  legalno-substancjalna legitymizacja; prawowitość, prawomocność i  prawowierność jako aspekty legitymizacji; legitymizacja typu narodowo-demokratycznego: nacjonalizm terytorialno-ekspansjonistyczny i  kulturowy; patriotyzm zwycięski, patriotyzm powalony 

Henryk Domański: Wpływ przynależności klasowej na postawy wyborcze w latach 1991–2001

Celem tej analizy jest ustalenie, jak zmieniał się wpływ przynależności klasowej na postawy wyborcze w Polsce w latach 1991–2001. Opierając się na danych Polskiego Generalnego Sondażu Społecznego porównuję wpływ przynależności do podstawowych segmentów struktury społecznej na deklaracje respondentów, dotyczące głosowania na partie polityczne w wyborach parlamentarnych z 1991, 1993, 1997 i 2001 roku. Wyniki analizy wskazują, że: i) w rozpatrywanym przedziale czasowym zależność ta była znacząca, (ii) ulegała istotnym zmianom, przy czym zmiany te nie postępowały w jednym kierunku, (iii) zmianom w sile związku towarzyszył brak zmian preferencji wyborczych ze strony reprezentantów analizowanych segmentów klasowych. W ostatniej części porównuję siłę tej zależności w 17 krajach na podstawie danych Europejskiego Sondażu Społecznego z 2002 roku. Polska okazuje się krajem, w którym przynależność klasowa wywiera relatyw niemały wpływ na postawy wyborcze. Ustalenia te można traktować jako przyczynek do prowadzonej od kilkudziesięciu lat dyskusji na temat zanikania struktury klasowej. Wynik dla Polski dostarcza pewnego argumentu na rzecz tezy, że klasy istnieją, chociaż – biorąc pod uwagę krótkość analizowanego okresu – trudno go potraktować jako argument wiążący.

Główne pojęcia: preferencje wyborcze, przynależność klasowa, zanikanie klas

 

Jacek Kurczewski: Prawem i lewem. Kultura prawna społeczeństwa polskiego po komunizmie

Artykuł przedstawia wyniki badań prowadzonych w katedrze Socjologii Obyczajów i Prawa ISNS UW nad wybranymi elementami kultury prawnej III RP. Popularna kultura prawna jest odróżniona od zawodowej kultury prawniczej, która pozostaje poza obrębem artykułu, chociaż wskazuje się na jej bezpośredni styk (prawodawcy, pochodzenie i  otoczenie prawników, udział osób niebędących prawnikami w wymiarze sprawiedliwości), uniemożliwiający traktowanie kultury prawniczej jako autonomicznej. Omawiane są ogólne postawy wobec prawa w nawiązaniu do pionierskich badań Adama Podgóreckiego z 1964 roku, następnie wzory i  praktyki rozwiązywania sporów. Omawiane jest ponadto instrumentalne wykorzystanie przez elity polityczne prawa jako narzędzia walki wzajemnej, a także jako środka do umocnienia przewagi politycznej tych, którzy uchwalają „swoje” prawa. Na koniec sformułowanych jest pięć wniosków ogólnych, z których najważniejszy jest ten, że w polskiej kulturze prawnej jest powszechne zainteresowanie dochodzeniem „swojego prawa”, dochodzeniem tak prawnymi jak poza prawnymi, a także i  bezprawnymi środkami, co wiąże się z tolerancją na podobne zachowania innych, jeśli nie zakłócają realizacji dążeń własnych.

Główne pojęcia: popularna kultura prawna; sądowe i pozasądowe rozwiązywanie sporów; prestiż prawa

 

Studia Socjologiczne 1961–2010. Skład osobowy redakcji i Rad Redakcyjnych

 

Indeks nazwisk redaktorów i członków Rad Redakcyjnych „Studiów Socjologicznych” 1961–2010 

 
STUDIA SOCJOLOGICZNE
00-330 WARSZAWA, PAŁAC STASZICA, NOWY ŚWIAT 72, pokój 231
tel.: (+48-22) 657-28-61, fax: (22) 826-78-23