Wersja polska nglish version
   

Studia Socjologiczne nr 4/2010 (199)

Artykuły

Michał Łuczewski: Socjologia narodu w kryzysie. Krytyczne wprowadzenie

Według powszechnej opinii badaczy socjologia narodu znalazła się w kryzysie. Z reguły jednak tej słusznej konstatacji nie towarzyszy pogłębiona diagnoza objawów i przyczyn kryzysu dyscypliny. Co gorsza, nie wiadomo, czym socjologia narodu jest – i czy w ogóle jest. Nie wiadomo, czym jest i czego dotyczy kryzys. Celem niniejszego artykułu jest odpowiedź na te pytania. Aby zdefiniować narodoznawstwo, rekonstruuję rdzeń czterech głównych teorii narodu. Jednak samo istnienie aż czterech teorii jest pierwszym objawem impasu w dyscyplinie. Aby go przezwyciężyć, należy do socjologii narodu wprowadzić kryterium pozwalające oddzielić to, co powinno do niej należeć, od tego, co nie powinno, czyli dojrzałą socjologię narodu od niedojrzałej. Uważam, że możliwe do zaakceptowania przez socjologów kryterium nakłada na tworzone przez nich teorie trzy warunki: (a) integracji, (b) dynamiki, (c) elastyczności. Te kryteria pozwalają mi następnie opisać i ocenić poszczególne teorie, a jednocześnie – kolejne wymiary kryzysu.

Główne pojęcia: socjologia narodu, filozofia nauki, kryzys, teorie narodu.

Marek Okólski: Wyzwania demograficzne Europy i Polski

Europa od kilkudziesięciu lat ulega demograficznemu starzeniu. W perspektywie ten proces nasili się, co doprowadzi do zasadniczej zmiany proporcji między ludźmi młodymi i starymi. Liczba młodych, mających zastąpić osoby w wieku reprodukcyjnym (i zdolności do pracy) będzie maleć, natomiast liczba starych, wymagających wsparcia i opieki będzie rosnąć. Wzrastającym ze względu na wpływ czynnika demograficznego potrzebom w tej mierze będą towarzyszyć zmniejszające się zasoby demograficzne służące – w świetle obecnych standardów – do ich zaspokajania. Polska należy do krajów, w których ta zmiana będzie szczególnie drastyczna. Z jednego z najmłodszych obecnie wśród krajów Unii Europejskiej w 2060 roku stanie się najstarszym. Dowodzę, że ten proces – nazwany głównym wyzwaniem demograficznym Europy – jest nieuchronny i w najbliższych kilkudziesięciu latach nieodwracalny. Wbrew żywionym iluzjom, odpowiedzią na płynące z niego wyzwania społeczne i ekonomiczne nie są zmiany w sferze demograficznej, zwłaszcza wywoływane za pomocą polityk ludnościowych (w tym migracyjnej). Efektywnych rozwiązań trzeba poszukiwać w innych sferach.

Główne pojęcia: reprodukcja ludności, starzenie się populacji, obciążenie ludźmi starymi, przejście demograficzne, specyfika demograficzna, zróżnicowanie demograficzne.

Henryk Domański, Zbigniew Sawiński i Kazimierz M. Słomczyński: Prestiż zawodów w obliczu zmian społecznych: 1958–2008

W porównaniu z innymi krajami w Polsce zgromadzono obszerny materiał badawczy dotyczący prestiżu zawodów. Analiza badań prowadzonych od 1958 do 2008 roku dowodzi, że kształt hierarchii prestiżu mimo znaczących zmian systemowych pozostaje stabilny. Wyjątkiem jest wyraźne obniżenie prestiżu zawodów związanych ze sprawowaniem władzy politycznej. W pierwszej części artykułu formułujemy kilka możliwych wyjaśnień tego faktu, z których główne dotyczy wpływu oceny instytucji na oceny zawodów. W drugiej części podejmujemy problem przemian krystalizacji prestiżu. Z przeprowadzonych analiz wynika, że z upływem czasu zgodność między ludźmi w sposobach oceniania prestiżu zawodów systematycznie maleje. Interpretujemy to jako przejaw zmniejszenia znaczenia prestiżu w świadomości społecznej i wypierania go przez inne kryteria wartościowania ról zawodowych. Rozmywanie się norm prestiżu stanowi nieoczekiwany wynik, podważający założenia funkcjonalnej teorii stratyfikacji społecznej. Jednakże rozstrzygnięcie, jak dalece odkryte w Polsce zjawisko jest składnikiem procesów zachodzących na poziomie globalnym, wymagałoby przeprowadzenia analogicznych badań i analiz w innych krajach.

Główne pojęcia: stratyfikacja społeczna, krystalizacja społecznej świadomości, prestiż zawodów, nierówności społeczne.

Jacek Nowak: Metodologiczne rozterki współczesnych antropologów: obserwacja uczestnicząca w praktyce

Celem tego artykułu jest zwrócenie uwagi na dylematy związane z rolą obserwacji uczestniczącej w antropologicznych praktykach badawczych. Autor nawiązuje do dyskusji o przydatności tej metody i polemizuje z nurtami, które ją kwestionują. Zauważa zjawisko redefiniowania metodologicznych dyrektyw obserwacji w celu przystosowania jej do nowych warunków prowadzenia badań. W artykule przedstawiono podstawowe założenia tej metody, a następnie wskazano obszary i mechanizmy jej przekształcania. Tekst zawiera odwołania do debaty teoretycznej na temat tożsamości antropologii społecznej. Nawiązując do własnych doświadczeń badawczych autor porusza kwestię przydatności tej metody w poznaniu antropologicznym. Szczególną uwagę zwraca na relacje badacza i informatora.

Główne pojęcia: obserwacja uczestnicząca, antropologia społeczna, praktyki badawcze.

Anna Wylegała: Represje i wojna w narracjach biograficznych Polaków z Żytomierszczyzny, Kijowszczyzny i Podola

Artykuł prezentuje miejsce wojny i represji stalinowskich w narracjach biograficznych Polaków z Ukrainy Centralnej. Tekst powstał na podstawie analizy treści 63 wywiadów. Szczegółowej analizie poddane zostały 4 wybrane wywiady, reprezentujące najbardziej typowe struktury narracyjne. Celem było pokazanie wpływu oficjalnej sowieckiej pamięci II wojny światowej na kształtowanie się tożsamości najstarszego pokolenia Polaków z Żytomierszczyzny, Kijowszczyzny i Podola. Jak wszyscy mieszkańcy radzieckiej Ukrainy, mniejszość polska poddana była po wojnie silnej propagandzie państwowej, która gloryfikowała zwycięstwo ZSRR w wojnie z Niemcami i przemilczała represje z lat trzydziestych. W tej sytuacji pamięć biograficzna rozmówców sprzeczna była z pamięcią oficjalną. Analizowane wywiady reprezentują różne sposoby negocjowania własnej tożsamości w sytuacji, którą można nazwać asymetrią pamięci biograficznej i zbiorowej. Są to: negowanie części własnego doświadczenia, jego świadome zepchnięcie do sfery prywatnej (separacja) oraz różne odmiany marginalności (wycofanie i poszukiwania).

Główne pojęcia: pamięć biograficzna, asymetria pamięci, analiza narracji, doświadczenie, mniejszość polska na Ukrainie, represje stalinowskie.

Anna Stypuła: Kręgi rekoncyliacyjne. Sprawiedliwość naprawcza w służbie wspólnoty

Obserwowany w ostatnich latach dynamiczny rozwój sprawiedliwości naprawczej może być postrzegany jako wypadkowa dwóch tendencji: uwypuklania roli wspólnoty w zindywidualizowanej rzeczywistości społecznej oraz nacisku, jaki obecnie kładzie się na uznanie kulturowej odrębności społeczności mniejszościowych. Niniejsza praca poświęcona jest jednej z takich kulturowo wrażliwych form rozwiązywania sporów, jaką jest krąg rekoncyliacyjny (ang. circle court), szczególna postać konferencji sprawiedliwości naprawczej powołana do życia celem poprawy sytuacji rdzennych społeczności, między innymi kanadyjskich Indian i australijskich Aborygenów. Analizie poddane zostały zarówno jednostkowe, psychologiczne korzyści płynące z uczestnictwa w posiedzeniach circle court, jak i pozytywne skutki, jakie pociąga za sobą zastosowanie procedur sprawiedliwości naprawczej nie tylko dla rekonstrukcji zniszczonych w procesie kolonizacji rdzennych społeczności mniejszościowych, ale także dla budowy społeczeństwa obywatelskiego.

Główne pojęcia: circle court, dekolonizacja, rdzenna ludność, sprawiedliwość naprawcza, wspólnota.

Barbara Cieślińska: Wzory współczesnych emigracji zarobkowych z województwa podlaskiego

W ostatnich latach (po wejściu do Unii Europejskiej) znacząco zwiększyła się emigracja z województwa podlaskiego do krajów europejskich, a tradycyjna emigracja zarobkowa do USA stała się mniej popularna. Materiały biograficzne wskazują jednak, że tradycyjne wzory emigracyjne wciąż dominują wśród emigrantów zarobkowych. Nowe (innowacyjno-transnarodowe) występują znacznie rzadziej i dotyczą głównie osób bardziej wykształconych, młodych, samotnych, mieszkańców dużych miast. Największe natężenie nowych wzorów emigracji zarobkowej występuje wśród emigrujących do Wielkiej Brytanii i Irlandii. Artykuł oparty jest na dostępnych danych statystycznych i zbiorze historii emigracyjnych.

Główne pojęcia: emigracja zarobkowa, doświadczenia emigracyjne, materiały biograficzne, studia przypadków, wzory emigracji, nurty emigracyjne. 

 

*  *  *

  • Michał Kaczmarczyk i Tomasz Szlendak: Głód czasu w kulturze przyspieszenia (wywiad z  Hartmutem Rosą i recenzja z: H. Rosa, Beschleunigung. Die Verändung der Zeitstrukturen in der Moderne)

Recenzje

  • Joanna Bielecka-Prus: Poza zasięgiem języka? Badania wizualne w naukach społecznych (recenzja z: M.Banks, Materiały wizualne w badaniach jakościowych)
  • Joanna Mizielińska: Odkrywanie zapoznanego? Polska demokracja wobec kobiet i feminizmu (recenzja z: Kobiety. Feminizm. Demokracja)
  • Aleksandra Dzik: Odkrywanie miejsca czy podróż donikąd? (recenzja z: Podróż i miejsce w  perspektywie antropologicznej)
  • Michał Głuszkowski: Obserwacja uczestnicząca w petersburskiej socjologii (recenzja z: W. Woronkow i E. Czikadze, Ujti, cztoby ostat’sia. Socyołog w pole)
  • Andrzej Kasperek: Sekularyzacja nie chce spoczywać w pokoju (recenzja z: K. Zielińska, Spory wokół teorii sekularyzacji)
 
STUDIA SOCJOLOGICZNE
00-330 WARSZAWA, PAŁAC STASZICA, NOWY ŚWIAT 72, pokój 231
tel.: (+48-22) 657-28-61, fax: (22) 826-78-23