Wersja polska nglish version
   

Studia Socjologiczne nr 1/2012 (204)

Piotr Pawliszak i Dorota Rancew-Sikora: Wprowadzenie do socjologicznej analizy dyskursu (SAD), s. 5-15

Artykuły

Joanna Bielecka-Prus: Problem kontekstu w teoriach komunikowania społecznego, s. 19-37

Wielość paradygmatów i perspektyw badawczych w naukach społecznych sprawia, że elementy tworzące kontekst, sposoby jego konstruowania, jak i same jego granice nie są jednoznacznie zdefiniowane. W artykule przeanalizowane zostały różne sposoby ujęcia kontekstu w wybranych współczesnych teoriach społecznych (Koło Bachtinowskie, interakcjonizm symboliczny, etnografia mówienia, analiza konwersacyjna i krytyczna analiza dyskursu), wskazane zostały podobieństwa i różnice w omawianych podejściach badawczych. Analiza sposobów ujęcia kontekstu interakcji może przyczynić się do uporządkowania sposobów konceptualizacji kontekstu w naukach społecznych.

Główne pojęcia: kontekst; dyskurs; konwersacja; symboliczny interakcjonizm; etnografia mówienia.

 

Ewa Bobrowska: Debata publiczna w świetle analizy dyskursu. Kryteria porównawcze, s. 39-55

W artykule podjęta jest próba wypracowania kryteriów, za pomocą których można ustalać relacje między dyskursami obecnymi na scenie publicznej, a także ich stosunek do demokracji. W pierwszej części zarysowany jest problem, na który odpowiedzią ma być proponowany model analityczny. Odwołując się do artykułu Sergiusza Kowalskiego ukazuję najważniejsze linie podziałów na polskiej scenie publicznej. Część druga poświęcona jest dyskusji koncepcji dyskursu społeczeństwa obywatelskiego Jeffreya Alexandra. Wyprowadzone z niej kategorie (poza kodami, także pojęcie wspólnoty dyskursywnej oraz wspólnoty wyznaczanej w dyskursie) wykorzystuję w przedstawionym w części trzeciej modelu, który w – odróżnieniu od koncepcji Alexandra – odnosi się nie tylko do dyskursów obywatelskich, ale także nieobywatelskich czy wręcz antyobywatelskich.

Główne pojęcia: dyskurs społeczeństwa obywatelskiego; wspólnota dyskursywna; wspólnota wyznaczana w dyskursie; figura mitycznego wroga.

 

Tomasz Zarycki: Poszerzając kontekst: ku krytycznej socjologii językoznawstwa, s. 57-73

W artykule przedstawiono wizję rozwoju językoznawstwa rozumianego jako wzrost jego refleksyjności i kontekstowości. Pomimo powstania takich subdyscyplin, jak Krytyczna Analiza Dyskursu, językoznawstwo nie zdołało w pełni zwrócić narzędzi krytycznej analizy ku sobie. Choć kontekstowa natura takich pojęć, jak „znaczenie” czy „struktura” tekstu została już powszechnie zaakceptowana, kontekstowy charakter samego językoznawstwa i większości jego fundamentalnych pojęć nie został jeszcze w pełni uznany. W artykule przedstawiono spojrzenie na językoznawstwo, wraz z analizą dyskursu, jako na narzędzia władzy czy też dziedziny nauki silnie uwikłane w relacje władzy. Na przykładzie analizy szeregu pojęć, głównie z zakresu teorii dyskursu, pokazano, jaką rolę w reprodukcji stosunków władzy oraz budowaniu hierarchii tekstów, w tym naukowych, mogą odgrywać narzędzia językoznawcze. Analizie poddano między innymi rolę pojęć takich jak: kontekst, kryteria tekstowości (w szczególności spójność), kompetencja językowa, emocjonalność, metadyskurs i polityzacja.

Główne pojęcia: językoznawstwo; krytyczna analiza dyskursu; pragmatyka językoznawcza; kontekstualizacja; socjologia krytyczna.

 

Barbara Jabłońska: Władza i wiedza w krytycznych studiach nad dyskursem – szkic teoretyczny, s. 75-92

Podjęte rozważania koncentrują się wokół problematyki władzy i wiedzy we współczesnych badaniach nad dyskursem. Teoretyczną ramą omawianych kwestii są założenia zaproponowane przez Michela Foucault i Pierre’a Bourdieu – stanowiące jeden z istotnych punktów odniesienia dla współczesnych reprezentantów krytycznej analizy dyskursu (KAD). Pod rozwagę wzięte zostały sposoby ukazywania relacji władzy–wiedzy w dyskursie u takich przedstawicieli KAD, jak Teun van Dijk, Ruth Wodak oraz Norman Fairclough. Tekst ma na celu nie tylko ukazanie odniesień teoretycznych i wypracowanej siatki pojęciowej KAD, ale też omówienie sposobów aplikacji ram konceptualnych do identyfikacji przemocy dyskursywnej i demaskowania ukrytych stosunków władzy. W szczególności zwrócona została uwaga na relacje władzy–wiedzy w dyskursie medialnym, do którego dostęp posiadają przede wszystkim elity symboliczne, uczestniczące w reprodukowaniu określonego porządku dyskursywnego. Całości rozważań przyświeca przekonanie o konieczności dokonywania ustaleń teoretyczno-metodologicznych oraz uzgodnień na poziomie „siatki pojęciowej”, co sprzyja intersubiektywnej komunikowalności na gruncie socjologii.

Główne pojęcia: krytyczna analiza dyskursu; władza; wiedza; dominacja; elity symboliczne; porządek dyskursywny.

 

Jerzy Stachowiak: Analiza relacji władzy w konkurencyjnych perspektywach Noama Chomsky’ego i Michela Foucault, s. 93-110

Celem artykułu jest przedstawienie dwóch przeciwstawnych stanowisk filozoficzno-naukowych, do których można przyporządkować dużą część badań nad władzą prowadzonych w ramach analizy dyskursu. Sygnowane są one nazwiskami Noama Chomsky’ego i Michela Foucault. Podstawą ich prezentacji jest dyskusja, w której udział wzięli obaj uczeni. Artykuł przedstawia opozycyjne spojrzenia na to, czym jest władza polityczna, co jest celem jej badania i ewentualnej zmiany oraz jaką rolę odgrywają w tych procesach takie pojęcia jak: walka, wolność czy sprawiedliwość. Dla wielu badaczy dyskursowych przejawów relacji władzy ten zestaw terminów wyznacza sferę umocowanych normatywnie konkretnych problemów wpisanych w praktykę badawczą. Tekst stawia sobie zadanie prześledzenia przesłanek dwóch sposobów teoretyczno-badawczego rozwiązania tych kwestii, poprzez zaprezentowanie częściowo przeciwstawnych argumentów służących nadaniu własnej optyce prawomocności lub moralnej słuszności.

Główne pojęcia: analiza dyskursu; relacje władzy; krytyka społeczna; Chomsky; Foucault.

 

Paweł Tomanek: Ujarzmienie czy legitymizacja? Normalizacyjne aspekty dyskursów eksperckich, s. 111-129

Dyskursy eksperckie często postrzega się – wzorem Michela Foucault – jako narzędzie normalizacji i ujarzmiania jednostek. Normalizacja jest z tej perspektywy sposobem regulowania jednostkowej praktyki i tożsamości przez podporządkowane jej kategoriom „normy” i „patologii”, będącym wytworem sieci wiedzy-władzy. W tekście podejmuję polemikę z tak jednostronnym ujęciem społecznego wpływu dyskursów eksperckich, wskazując na sposoby, w jakie „normalizacja” – rozumiana szerzej niż w nurcie Foucaultowskim – może wspierać podmiotowość i sprawczość jednostek, ułatwiając im wypracowanie spójnej i akceptowalnej społecznie tożsamości. Argumenty za takim stanowiskiem pochodzą z koncepcji refleksyjnej modernizacji Anthony’ego Giddensa oraz ze studium przypadku, w którym przeanalizuję wpływu, jaki raport Kinseya dotyczący seksualności amerykańskich mężczyzn i kobiet (będący modelowym wręcz przykładem „dyskursu normalizacyjnego”) wywarł na tożsamości seksualne w Stanach Zjednoczonych.

Główne pojęcia: dyskursy eksperckie; normalizacja; seksualność; ujarzmienie; raporty Kinseya.

 

Maciej Witkowski: Kategoria dyslokacji w analizie zmian zachodzących w polskim dyskursie publicznym po katastrofie w Smoleńsku, s. 131-147

Według koncepcji hegemonii dyskursywnej Chantal Mouffe i Ernesta Laclau walka polityczna polega na przeciwstawianiu w publicznym dyskursie różnych sposobów opisu świata. W tym ujęciu wspólne projekty polityczne umożliwiające opanowanie większych fragmentów dyskursu pojmowane są jako ważne czynniki wyłaniania się nowego porządku społecznego. Zmiany społeczne i polityczne są wyjaśniane z wykorzystaniem pojęcia dyslokacji, która pojawia się wtedy, gdy zachodzą zdarzenia trudne do opisania w ramach dominującego systemu znaczeń. Katastrofa prezydenckiego samolotu w Smoleńsku w 2010 roku może być interpretowana jako taka dyslokacja. W niniejszym artykule podjęto próbę analizy, jak wyłania się nowy łady symboliczny. Podstawą analizy są artykuły opublikowane krótko po katastrofie w „Gazecie Wyborczej” i „Rzeczpospolitej”. Celem tekstu jest próba oceny przydatności koncepcji Mouffe i Laclau do interpretacji mechanizmów dynamicznego wyłaniania się nowej dyskursywnej kontrhegemonii.

Główne pojęcia: analiza dyskursu; dyskurs polityczny; hegemonia; postmarksizm; katastrofa smoleńska.

 

Błażej Skrzypulec: Dyskurs na temat legalnych substancji psychoaktywnych w perspektywie teorii systemowej Niklasa Luhmanna, s. 149-175

W tekście prezentowane są wyniki analizy dyskursu generowanego przez system polityki, który dotyczy polskiego rynku sklepów sprzedających legalne substancje psychoaktywne – tzw. „dopalacze”. Teoretycznym zapleczem artykułu jest teoria systemowa Niklasa Luhmanna. Przedstawione są główne pojęcia teorii systemowej oraz wskazuje się, jak metody związane z analizą dyskursu mogą być użyte do badania luhmannowskich systemów. Analizie poddano wypowiedzi polityków i urzędników, z artykułów prasowych oraz stenogramów z posiedzeń Sejmu i Senatu, a także akty prawne związane z polityką narkotykową. Badane są materiały od sierpnia 2008 do sierpnia 2009 – przeprowadzono wówczas nowelizację ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii, mającą utrudnić działanie sklepom z „dopalaczami”. Na podstawie przeprowadzonej analizy sformułowana zostaje teza, że elementem, który najistotniej determinuje dyskurs systemu polityki na temat substancji psychoaktywnych jest pojęcie „narkotyku”. W tekście wskazuje się, w jaki sposób jest ono rozumiane i używane oraz jak taki sposób użycia czyni zeń efektywny mechanizm redukcji złożoności.

Główne pojęcia: analiza dyskursu; teoria systemowa; Luhmann; polityka narkotykowa.

 

Lech M. Nijakowski: Rola dyskursu ideologicznego w mobilizacji ludobójczej w XX wieku, s. 177-198

Ludobójstwo, oprócz tego, że jest zbrodnią, stanowi bardzo ważny przedmiot nauk społecznych. Celem artykułu jest dowiedzenie tezy, że dyskursy ideologiczne (nie ideologie) są ważną częścią mobilizacji ludobójczej. Dyskurs ideologiczny ustanawia nie tylko kulturowe mity (kody kultury popularnej), które określają, co jest normalne w życiu społecznym, ale również instytucje, habitusy, role społeczne itd. Dlatego dyskurs odgrywa zarówno bezpośrednią, jak i pośrednią rolę w mobilizacji. Artykuł ten oparty jest na krytycznej szkole analizy dyskursu, paradygmacie socjologii historycznej oraz studiach nad ludobójstwem. Prawna definicja ludobójstwa nie daje się łatwo wykorzystać w empirycznych i historycznych badaniach ludobójstwa. Dlatego autor zaproponował nową definicję ludobójstwa i listę ludobójstw. Wyróżniono siedem dyskursów ideologicznych, które wpływały na ludobójczą mobilizację w XX wieku: (1) dyskurs nacjonalistyczny, (2) Realpolitik, (3) rasistowski, (4) medyczno-epidemiologiczny, (5) fundamentalistyczno-religijny, (6) spiskowy oraz (7) użyteczności i pasożytnictwa. Dyskursy te są konstruowane jako społeczne teksty i natychmiastowo przekładane na społeczne konstrukty. Artykuł bada wymienione dyskursy, które były kluczowe dla ukształtowania się nowoczesnych ludobójstw.

Główne pojęcia: studia nad ludobójstwem; analiza dyskursu; dyskurs ideologiczny; mobilizacja ludobójcza.

 

Natalia Krzyżanowska: Wokół koncepcji demokracji. Parytet płci w świetle polskiego dyskursu prasowego, s. 199-223

Artykuł skupia się na analizie dyskursu medialnego o parytecie płci jako kwestii, która odnosi się zarówno do sposobów zwiększenia udziału kobiet w sprawowaniu władzy oraz, szerzej, do polskiej wizji demokracji. Analiza obejmuje okres między pierwszym a drugim Kongresem Kobiet Polskich (2009–2010), kiedy idea parytetu (bądź rozwiązań kwotowych) została nagłośniona w polskim życiu publicznym oraz w – będącym jego częścią – dyskursie medialnym. Podstawą jakościowej analizy, przeprowadzonej zgodnie z założeniami podejścia dyskursywno-historycznego w krytycznej analizie dyskursu (KAD), są wybrane publikacje prasowe, w których zostały zrekonstruowane aporie wysuwane przez przeciwników parytetu płci. Systematyczna analiza argumentów przeciw parytetowi płci w dyskursie medialnym uwidacznia nie tylko to, że płeć może decydować o wymaganiach stawianych różnym uczestnikom sfery publicznej, ale też fakt, że postrzeganie ważności lub nieważności kategorii płci w kontekście problematyki związanej z demokracją w Polsce powiązane jest ze sposobem, w jaki płeć jest definiowana (np. jako atrybut jednostki proweniencji społecznej lub kulturowej czy biologicznej). Jednocześnie dyskursywnie konstruowany sposób rozumienia płci może wpływać zarówno na to, jak rozumie się demokrację oraz czy akceptuje się lub odrzuca ideę parytetu, jako jej przejaw.

Główne pojęcia: parytet płci; reprezentacja kobiet; demokracja; dyskurs medialny; Krytyczna Analiza Dyskursu.

 

Paweł Ciołkiewicz: Obiektywizm jako kapitał symboliczny w polu dziennikarskim. Przyczynek do analizy dyskursu dziennikarstwa, s. 225-243

Celem artykułu jest analiza sporu o obiektywizm toczącego się wśród polskich dziennikarzy. Korzystając z teorii pól Pierre’a Bourdieu oraz perspektywy analizy dyskursu podejmuję próbę opisu fragmentu tego sporu jako jednego z przejawów dyskursywnej gry prowadzonej w polu dziennikarskim. Ważnym aspektem tej gry jest proces dyskursywnego konstruowania podstawowych wymiarów pola: pozycji, kapitału symbolicznego i stopnia autonomii pola. Do badania tych zagadnień wykorzystuję metodologię analizy konwersacyjnej. Przedmiotem badań jest rozmowa, która miała miejsce w audycji „Bronisław Wildstein przedstawia” nadanej kilka dni po tym, jak TVP1 wyemitowała kontrowersyjne audycje Jana Pospieszalskiego „Warto rozmawiać” i „Solidarni 2010”. W rozmowie wzięli udział trzej dziennikarze: Bronisław Wildstein, Jan Pospieszalski i Maciej Iłowiecki. Głównymi tematami rozmowy były: oświadczenie Rady Etyki Mediów dotyczące wspomnianych audycji oraz obiektywizm Pospieszalskiego. Ten spór można analizować jako część gry ważnej dla kształtu współczesnego pola dziennikarskiego.

Główne pojęcia: obiektywizm; teoria pól; analiza dyskursu; analiza konwersacyjna.

 

Kamilla Biskupska: O obrazie w perspektywie analizy dyskursu. Kreowanie wizerunku Jana Pawła II w przekazie wizualnym „Gazety Wyborczej”, s. 245-268

Celem tego artykułu jest przedstawienie potencjału analizy dyskursu (AD) przy badaniu komunikatów wizualnych, umiejscowionych w przekazie masowym. Za pomocą interdyscyplinarnego narzędzia badawczego oraz zgodnie z konstruktywistycznymi założeniami AD autorka analizuje dyskurs „Gazety Wyborczej”, a dokładniej wybraną przez tego nadawcę strategię wizualnych przedstawień kolejnych pielgrzymek Jana Pawła II do Polski. Autorka odwołując się do zaproponowanego przez Gillian Rose (2010) trójpodziału przekazu wizualnego na obszar: nadawcy (produkcji), obrazu oraz odbiorcy, w ramach tego tekstu koncentruje się na analizie elementów obszaru nadawcy (kontekst wewnętrzny i zewnętrzny przekazu) oraz obszarze samego obrazu (treść oraz gramatyka wizualna przekazu).

Główne pojęcia: dyskurs; analiza dyskursu; obraz; fotografia; Jan Paweł II.

 
STUDIA SOCJOLOGICZNE
00-330 WARSZAWA, PAŁAC STASZICA, NOWY ŚWIAT 72, pokój 231
tel.: (+48-22) 657-28-61, fax: (22) 826-78-23