Wersja polska nglish version
   

Studia Socjologiczne nr 2/2013

Artykuły

Tomasz Leszniewski i Krzysztof Wasielewski: Socjologia wychowania w Polsce – pytania o wymiar tożsamościowy subdyscypliny, s. 9–29

Tekst jest próbą analizy kondycji polskiej socjologii wychowania przełomu XX i XXI wieku. Prezentuje zmiany dokonujące się na płaszczyźnie tożsamościowej subdyscypliny z uwzględnieniem ich konsekwencji. Sygnalizuje problem wewnętrznego pęknięcia w obrębie socjologii wychowania powiązanego ze zmieniającym się zestawem podstawowych dla niej pojęć, jak wychowanie i edukacja oraz idących za nimi zakresów treściowych, które prowadzą do formowania się odrębności między socjologią wychowania i socjologią edukacji w Polsce. Źródeł tej sytuacji doszukiwać się można w procesie marginalizacji omawianej subdyscypliny w socjologii, wynikającej z jej pogranicznego usytuowania (między socjologią i pedagogiką) oraz historycznych kolei rozwoju. Refleksję kończy próba odpowiedzi na pytanie, dotyczące możliwości i kierunku dalszego rozwoju tego obszaru wiedzy na gruncie polskiej myśli socjologicznej.

Główne pojęcia: socjologia wychowania; socjologia edukacji; tożsamość subdyscypliny; marginalizacja; wychowanie; edukacja.

 

Kamil Kaczmarek: Paradygmat funkcjonalny Herberta Spencera, s. 31–46

W artykule autor rekonstruuje oryginalny sens, jaki w ramach Spencerowskiego funkcjonalizmu mają pojęcia funkcji, potrzeby, podmiotu funkcji oraz obiektywnych konsekwencji. Wskazuje na zasadniczą odrębność tej koncepcji w stosunku do dwudziestowiecznych teorii funkcjonalnych w socjologii. Choć posługują się one tymi samymi terminami, to nadają im zasadniczo odmienne znaczenie. Fundamentalna jest zwłaszcza dokonana przez Durkheima zmiana sposobu rozumienia terminu „funkcja”, który Spencer odnosił do konkretnego działania (czynności, pracy), a który zaczął oznaczać rezultat oddziaływania. Autor kwestionuje przypisywanie Spencerowi założycielskiej roli dla dwudziestowiecznego paradygmatu funkcjonalnego, wskazując jednocześnie na zapoznaną wagę teoretyczną oryginalnej koncepcji autora Zasad socjologii w stosunku do ujęcia zmodyfikowanego przez Durkheima.

Główne pojęcia: Spencer; funkcjonalizm; paradygmat; Durkheim; funkcja.

 

Łukasz Pomiankiewicz: Podmiot wobec struktur społecznych. Jeana-Paula Sartre’a i Pierre’a Bourdieu konceptualizacja podmiotowości społecznej, s. 47–69

Celem tekstu jest prezentacja, na przykładzie dwóch teoretycznych koncepcji, dychotomii podmiot/struktura, która obrazuje szerszy problem związany z opozycją subiektywizmu i obiektywizmu. Podział ten znany także jako opozycja agency/structurejest teoretycznym przedstawieniem relacji między działającym podmiotami a strukturami społecznymi, w których funkcjonują. Autor porównuje Sartre’a koncepcję wolności jako fenomenologiczną analizę świadomości, będącą punktem wyjścia rozstrzygnięć, dotyczących podmiotowości na gruncie jego ontologii społecznej z koncepcją habitusu Bourdieu, która jest próbą przezwyciężenia powyższej opozycji na gruncie francuskiej teorii socjologicznej. Porównując obie koncepcje, autor stara się pokazać korzyści płynące z przyjęcia poszczególnych stanowisk dla badania problemu podmiotowości społecznej, co jest jednocześnie kryterium oceny tych koncepcji.

Główne pojęcia: wolność; podmiotowość społeczna; struktura społeczna; Bourdieu; Sartre.

 

Henryk Domański, Artur Pokropek i Tomasz Żółtak: Empiryczny test  hipotezy o słabnącej krystalizacji systemów partyjnych, s. 71–95

Wiele argumentów przemawia za prawdziwością tezy o „odrywaniu się” poglądów politycznych od struktury społecznej, jednak nie brakuje również dowodów wskazujących na utrzymywanie się tej zależności bez większych zmian w czasie. Poniżej odniesiemy się do niektórych aspektów tego procesu, odwołując się do danych Europejskiego Sondażu Społecznego z lat 2002–2010. Przedmiotem naszej analizy jest siła związku między preferencjami wyborczymi i uczestniczeniem w wyborach a wiekiem, rodzajem wyznania religijnego, imigracją i usytuowaniem w hierarchii społecznej w kilkudziesięciu krajach na przestrzeni tych lat. Wyniki naszej analizy prowadzą do wniosku, że systemy polityczne mają raczej stabilne oparcie w strukturze społecznej. W szczególności nic nie wskazuje, żeby w latach 2002–2010 miało miejsce zanikanie wpływu klasy społecznej na preferencje wyborcze. Wprawdzie przynależność klasowa jest stosunkowo słabym wyznacznikiem tych postaw, jednak jeszcze słabiej rysuje się wpływ wyznania religijnego, imigracji i wieku, utożsamianych z wyznacznikami „nowych” podziałów społecznych, rozmywających tradycyjne identyfikacje wyborcze.

Główne pojęcia: głosowanie klasowe; struktura społeczna; postkomunizm; śmierć klas.

 

Michał Cebula: Społeczne uwarunkowania gustów i praktyk konsumpcyjnych. Zbieżność pozycji społecznych i stylów życia czy autonomizacja kultury?, s. 97–125

Artykuł podejmuje kwestię relacji łączącej sferę społeczną (miejsce zajmowane w strukturze społecznej) z konfiguracjami kulturowymi w postaci gustów, praktyk i orientacji konsumpcyjnych. Postawiony w nim problem dotyczy tego, czy tradycyjne zmienne socjologicznych wyjaśnień (np. pozycja społeczna, przynależność klasowa, status) są dziś aktualne w opisie zróżnicowań konsumpcyjnych, czy też ich związek ze sferą konsumpcji ulega unieważnieniu lub staje się nieczytelny. Punktem wyjścia rozważań są trzy ogólne (ramowe) tezy opisujące relację struktury społecznej ze zmiennymi kulturowymi: a) teza o homologii, b) teza o indywidualizacji i nowoplemienności i c) teza o „wszystkożerności”. Przydatność podejścia strukturalistycznego w analizie konsumpcji rozpatrywana jest z perspektywy teorii Pierre’a Bourdieu. Zaprezentowane argumenty dowodzą, iż wbrew twierdzeniom wysuwanym np. na gruncie teorii kultury masowej czy postmodernistycznej, tradycyjne podziały społeczne (a w tym przynależność klasowa) nadal posiadają moc strukturyzowania wzorów konsumpcji i stylów życia. Pole konsumpcji i kultury pozostaje istotnym obszarem odtwarzania się społecznych podziałów, nierówności i stosunków dominacji.

Główne pojęcia: konsumpcja; gust; struktura społeczna; klasa; uczestnictwo w kulturze; style życia; teoria Pierre’a Bourdieu.

 

Seweryn Grodny, Jerzy Gruszka i Kamil Łuczaj: O zawężeniu wyższego gustu estetycznego. Analiza zjawiska wszystkożerności kulturowej w Polsce, s. 127–148

Stosując metodę Richarda A. Petersona i Rogera M. Kerna (1996), autorzy dokonali analizy zjawiska „wszystkożerności kulturowej” w kontekście polskim. „Wszystkożerność” jest stanem, w którym jednostki zasobne w kapitał kulturowy nie ograniczają swojego gustu estetycznego do legitymizowanych form kultury „wyższej” (highbrow), ale otwierają się na nowe, „niższe”, formy (middlebrow, lowbrow). Przedmiotem analizy opisanej w artykule jest gust muzyczny respondentów. Korzystając z danych Głównego Urzędu Statystycznego z badań „Uczestnictwo ludności w kulturze” w latach 2004 i 2009 zastosowano statystyczne procedury analizy danych, które umożliwiły wyprowadzenie wniosków na temat wszystkożerności kulturowej w Polsce. Autorzy stwierdzają występowanie zjawiska przeciwstawnego do wszystkożerności kulturowej: zawężania się gustu estetycznego. Podążając śladem Petersona i Kerna, wyniki analiz zostały uzupełnione próbą teoretycznego wyjaśnienia zaobserwowanych prawidłowości.

Główne pojęcia: wszystkożerność kulturowa; gust muzyczny; kapitał kulturowy.

 

Anna Wylegała: Społeczna pamięć przesiedlenia: studium porównawcze na przykładzie dwóch powojennych społeczności lokalnych Polski i Ukrainy, s. 149-172

W artykule podjęta została analiza obrazu przymusowego przesiedlenia/deportacji w narracjach Polaków i Ukraińców, którzy w latach 1944–1946 „repatriowani” zostali z dawnych Kresów na „ziemie odzyskane” lub z Polski Południowo-Wschodniej na Ukrainę Radziecką, oraz w pamięci ich potomków. Bazę empiryczną analizy stanowiły wywiady nagrane podczas monograficznych badań terenowych w dwóch niewielkich miejscowościach w Polsce i na Ukrainie, Krzyżu i Żółkwi. Tekst stara się odpowiedzieć na pytanie, czy pamięć przesiedlenia wśród rozmówców z tych dwóch miejsc ma jakieś cechy wspólne, jakie są przyczyny różnic, jak pamięć przesiedlenia funkcjonuje wśród przedstawicieli młodszych pokoleń. Analizie poddane zostały również społeczne i indywidualne konteksty pamięci biograficznej.

Główne pojęcia: pamięć biograficzna; pamięć społeczna; przekaz pamięci; przesiedlenie; deportacja.

Esej recenzyjny

Marek Kucia i Mateusz Magierowski: Pamięć, trauma i tożsamość „narodu z popiołów” i innych narodów. Implikacje badania Romów dla teorii socjologicznej (recenzja z: Sławomir Kapralski. Naród z popiołów. Pamięć zagłady i tożsamość Romów), s. 175–188

Esej przedstawia wyjątkową i wybitną, interdyscyplinarną książkę Sławomira Kapralskiego Naród z popiołów: Pamięć zagłady a tożsamość Romów na tle literatury z dziedziny studiów nad pamięcią (memory studies), omawia krótko strukturę i kompozycję tej książki, a skupia się na najważniejszych propozycjach autora w zakresie teorii socjologicznej. Zaprezentowane i poddane konstruktywnej krytyce zostają: twórcza rekonstrukcja i synteza teorii tożsamości, redefinicja pojęcia pamięci społecznej, ogólna koncepcja i teoria pamięci, teoria średniego zasięgu dotycząca wytwarzania pamięci oraz koncepcja roli traumy wobec pamięci i tożsamości. Te propozycje autora, choć wymagają niekiedy doprecyzowania, uzupełnienia lub przeformułowania, uznane zostają za niezwykle ważny wkład w rozwój teorii socjologicznej. Wyrosłe w odniesieniu do badań Romów koncepcje i teorie relacji między pamięcią, traumą i tożsamością mają zastosowanie również do innych zbiorowości.

Główne pojęcia: memory studies; Kapralski; Romowie; pamięć; tożsamość; trauma.

Recenzje

  • Inga Hajdarowicz: Chiny własnym głosem (recenzja z: Liao Yiwu. Prowadzący umarłych. Opowieści prawdziweChiny z perspektywy nizin społecznych), s. 191–199
  • Marian Niezgoda: Osobno i razem (recenzja z: Marcin Lubaś. Różnowiercy. Współistnienie międzyreligijne w zachodniomacedońskiej wsi), s. 201–206
  • Antoni Sułek: Polska monografia o naukowcach transnarodowych (recenzja z: Izabela Wagner. Becoming Transnational Professional: kariery i mobilność polskich elit naukowych), s. 207–213

Varia

  • Jacek Raciborski: Raz jeszcze o obywatelstwie. W odpowiedzi na esej recenzyjny K. Gorlacha, M. Klekotko, P. Płucienniczaka: Obywatelstwo – społeczeństwo obywatelskie – państwo, „Studia Socjologiczne” 2013, 1 [208]), s. 215–219
 
STUDIA SOCJOLOGICZNE
00-330 WARSZAWA, PAŁAC STASZICA, NOWY ŚWIAT 72, pokój 231
tel.: (+48-22) 657-28-61, fax: (22) 826-78-23