Wersja polska nglish version
   

Studia Socjologiczne 2/2014

Artykuły

Niepełnosprawność. Wyzwania teorii i praktyki

Barbara Gąciarz: Integracja społeczna osób niepełnosprawnych jako wyzwanie dla nauki i praktyki społecznej. Wprowadzenie, s. 7–14

 

Barbara Gąciarz: Przemyśleć niepełnosprawność na nowo. Od instytucji państwa opiekuńczego do integracji i aktywizacji społecznej, s. 15–42

Artykuł analizuje historyczną ewolucję pojmowania niepełnosprawności jako problemu społecznego oraz instytucjonalne formy jego rozwiązywania. Autorka porównuje modele indywidualny i społeczny niepełnosprawności oraz ich wpływ na politykę społeczną. Niepełnosprawność jest ukazana jako zjawisko złożone, odzwierciedlające cechy strukturalne społeczeństwa: właściwości systemu ekonomicznego i politycznego, typ więzi społecznych i wzory kultury. Autorka stawia tezę o konieczności zmiany paradygmatu polityki publicznej wobec niepełnosprawności w Polsce, oparcia go na modelu integrującym wymiar medyczny i społeczny, a także wskazuje na najważniejsze wyzwania z tym związane.

Główne pojęcia: problem społeczny; społeczny model niepełnosprawności; integracja społeczna; wykluczenie społeczne; uczestnictwo społeczne; aktywizacja.

 

Seweryn Rudnicki: Niepełnosprawność i złożoność, s. 43–61

Celem artykułu jest zaadaptowanie elementów tzw. teorii złożoności (complexity theory) do analizy działania systemu instytucjonalnego wsparcia osób niepełnosprawnych w Polsce. Zgodnie z główną tezą tekstu, wytwarzanie przez systemy instytucjonalne złożoności i obciążanie koniecznością jej redukowania samych osób niepełnosprawnych jest istotnym mechanizmem ich dyskryminacji. Dodatkowo, podstawowe problemy związane z efektywnością funkcjonowania instytucjonalnego wsparcia wynikają z nieumiejętnego radzenia sobie przez system instytucjonalny ze złożonością zjawiska, jakim jest niepełnosprawność. Empirycznej ilustracji do stawianych tez dostarczają dane zebrane w trakcie 60 wywiadów pogłębionych oraz 2 warsztatów, przeprowadzonych z ekspertami w dziedzinie niepełnosprawności. Przeprowadzona analiza nie tylko wzbogaca refleksję nad niepełnosprawnością o nowe wątki teoretyczne, ale także wskazuje kierunki pożądanych zmian w obszarze polityki społecznej.

Główne pojęcia: niepełnosprawność; złożoność; teoria złożoności; instytucje.

 

Paweł Rozmus, Dorota Jedlikowska i Kamil Łuczaj: Polityka społeczna wobec niepełnosprawności. Teoria badań i praktyka działań na podstawie konkretnych przedsięwzięć realizowanych na rzecz osób niepełnosprawnych, s. 63–83

W artykule poruszone zostały kwestie polityki społecznej w kontekście niepełnosprawności i wsparcia udzielanego osobom niepełnosprawnym. W pierwszej części zestawiono opisy pojęcia polityka społeczna w języku naukowym, polskim, jak i światowym. Następnie przedstawiono odniesienia do tego terminu w dokumentach europejskich oraz polskim ustawodawstwie. Kontekst teoretyczny artykułu stanowią głównie krytyczno-afirmatywne podejście do polityki społecznej (Ryszard Szarfenberg) oraz evidendenced-based policy (Ray Pawson), a także społeczny i oparty na prawach obywatelskich model niepełnosprawności.

Autorzy analizują, jak akademicka dyskusja na temat niepełnosprawności i obecne w niej modele teoretyczne przekładają się na filozofię funkcjonowania systemu wsparcia wobec niepełnosprawnych w Polsce, formę jego ustawowego uregulowania i konkretne działania w jego ramach. Realne funkcjonowanie tego obszaru polityki społecznej przedstawiono wykorzystując dane zastane i case study czterech projektów na rzecz wsparcia osób z niepełnosprawnościami (zrealizowanych przez organizacje pozarządowe w Małopolsce).

Główne pojęcia: polityka społeczna; niepełnosprawność; społeczny model niepełnosprawności; efektywność polityk publicznych; rozwiązania systemowe.

 

Barbara Gąciarz i Tomasz Piróg: Od państwa opiekuńczego do społeczeństwa opiekuńczego. Dylematy wokół partycypacji obywateli na przykładzie polityki społecznej wobec niepełnosprawności, s. 85–106

Artykuł dotyczy partycypacji beneficjentów w wyznaczaniu celów polityki społecznej w jej modelu wielosektorowym. Główne tezy dotyczą pozytywnych skutków włączenia niepublicznych aktorów zbiorowych w definiowanie celów i realizowanie zadań publicznych, uszeregowane według ich związku z narastaniem poczucia obywatelskiego wpływu na władze publiczne oraz zadowoleniem obywateli z efektów działania państwa. Autorzy poddają krytyce idealizującą wizję demokratycznej funkcji organizacji pozarządowych, zakorzenioną w idei demokracji społecznej, oraz wskazują na nieusuwalność konfliktów społecznych dotyczących ingerencji państwa w wielosektorową politykę społeczną. Na tym tle przedstawiają tezę, że dla jak najlepszego dopasowania jakości usług do oczekiwań beneficjentów konieczne jest zwiększenie podmiotowej roli bezpośrednich adresatów polityk publicznych. Kwestia ta odniesiona zostaje do roli organizacji zrzeszających i reprezentujących osoby niepełnosprawne w przekształcaniu modelu polityki społecznej.

Główne pojęcia: model wielosektorowy polityki społecznej; społeczeństwo opiekuńcze; niepełnosprawność; organizacje pozarządowe.

 

Ewa Giermanowska i Mariola Racław: Pomiędzy polityką życia, emancypacją i jej pozorowaniem. Pytania o nowy model polityki społecznej wobec zatrudnienia osób niepełnosprawnych, s. 107–127

W artykule wskazano trzy procesy, wpływające na działania w polityce zatrudnienia osób niepełnosprawnych w Polsce, tj. tworzenie wspólnotowej koncepcji przeciwdziałania ich wykluczeniu (włączanie we wszelkie sfery życia społecznego), zmiany w polityce edukacji (oddziałujące na wzrost poziomu wykształcenia osób niepełnosprawnych) oraz tworzenie ogólnej polityki zatrudnienia w Polsce (od działań osłonowych po aktywizację). Pierwszy proces interpretować można – używając terminologii Giddensa – jako próbę przejścia od polityki emancypacji do polityki życia (na poziomie idei UE i zalecanej krajom członkowskim); drugi – wykorzystywanie przez jednostki strukturalnych możliwości w drodze do emancypacji grupy, czyli osób niepełnosprawnych w Polsce (polityka emancypacji). Trzeci zinterpretowano jako pozorowaną instytucjonalnie emancypację ze względu na nikłe efekty zatrudnieniowe wobec osób niepełnosprawnych. Wskazana asynchronia procesów rodzi określone skutki społeczne dla zbiorowości, rodzin i samych niepełnosprawnych, tworząc nowe problemy społeczne, a nie rozwiązując starych.

Główne pojęcia: emancypacja; polityka życia; polityka społeczna; niepełnosprawność.

 

Agnieszka Kumaniecka-Wiśniewska i Elżbieta Zakrzewska-Manterys: Studiowanie w narracjach niepełnosprawnych studentów, s. 129–152

Artykuł dotyczy problematyki pełnienia roli społecznej studenta przez osoby niepełnosprawne. Autorki traktują narrację jako pracę nad tożsamością. Narracje te ujmowane są w różnych kontekstach: trajektorii cierpienia w rozumieniu Fritza Schutze, trajektorii tożsamości oraz kokonu ochronnego w rozumieniu Anthony’ego Giddensa, a także transformacji tożsamości z uwzględnieniem punktów zwrotnych i przechodzenia od statusu do statusu w rozumieniu Anselma L. Straussa. Następnie konfrontowane są one z koncepcją osobowości społecznych sformułowaną przez Floriana Znanieckiego w książce Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości. Autorki pokazują, że połączenie „typifikującej” koncepcji Znanieckiego z indywidualistycznymi koncepcjami metody biograficznej jest szczególnie owocne przy badaniu sytuacji niestandardowych, za jakie można uznać pełnienie przez osoby niepełnosprawne roli studenta. Punktem wyjścia jest raport z badań przeprowadzonych w 2011 roku na próbie 60 osób. Spośród 60 wywiadów zostały zaprezentowane cztery, egzemplifikujące wyróżnione na podstawie analizy wszystkich wywiadów typy „osobowości społecznej niepełnosprawnego studenta”: „duże dziecko”, „mentor”, „samodzielny” i „hiperaktywny”.

Główne pojęcia: socjologia niepełnosprawności; narracja; tożsamość; typifikacja; triangulacja.

 

Maria Stojkow i Dorota Żuchowska: W kierunku nowej tożsamości – osoby niepełnosprawne w drodze ku emancypacji, s. 153–174

Współczesne społeczeństwo zmienia się pod wpływem nowych technologii medialnych i informatycznych, co wywołuje kryzys legitymizacji sensu i funkcji instytucji, które były dotychczas podstawą jego funkcjonowania. Towarzyszy temu rozpad tradycyjnych wspólnot typowych dla społeczeństwa przemysłowego. Procesy te wpływają na funkcjonowanie osób niepełnosprawnych. Powstające dziś dzięki Internetowi wspólnoty wirtualne, zbierające ludzi zmagających się z podobnymi problemami, chcących uzyskać pomoc, radę i wsparcie, pomagają łagodzić skutki kryzysu instytucji oraz atrofii dotychczasowych wspólnot. W ich ramach tworzy się nowa tożsamość osób niepełnosprawnych, która może przybierać formę oporu wobec dominującego modelu myślenia o niepełnosprawności i stanowić przestrzeń swoistego sprzeciwu wobec praktyk dyskryminacji i wykluczenia ze społeczeństwa. Może również ewoluować w kierunku emancypacji.

Zasadniczym celem artykułu jest rekonstrukcja typów tożsamości osób niepełnosprawnych, które są budowane w ramach realizowanych w sieci wspólnot i inicjatyw, przeprowadzona na wywiadach swobodnych z 51 osobami niepełnosprawnymi, które podejmują aktywne działania w Internecie na rzecz swojego środowiska.

Główne pojęcia: niepełnosprawność; tożsamość; wspólnoty wirtualne; aktywność społeczna; zmiana społeczna.

 

Tomasz Masłyk i Ewa Migaczewska: Charakter użytkowania Internetu przez osoby niepełnosprawne i sprawne w perspektywie cyfrowego wykluczenia – analiza porównawcza, s. 175–201

Funkcjonalność Internetu, definiowana w odniesieniu do technologicznych innowacji, wiąże się przede wszystkim z potencjałem komunikacyjnych oraz informacyjnych rozwiązań, które pozwalają pokonać ograniczenia czasu, przestrzeni i ogólnie rozumianej fizyczności. W tym ujęciu użyteczność Internetu będzie tym większa, im wyższą efektywnością odznaczać się będą jego użytkownicy w pokonywaniu tego rodzaju barier. Dotyczy to szczególnie osób niepełnosprawnych, którym Internet daje szansę radzenia sobie z ich percepcyjnymi i motorycznymi dysfunkcjami, stając się realnym, macluhanowskim „przedłużeniem człowieka”. Artykuł ma pokazać, jaki jest udział osób niepełnosprawnych wśród użytkowników Internetu w Polsce, w jakim zakresie go wykorzystują i z jakich rozwiązań oferowanych w sieci internetowej korzystają. Każde zagadnienie analizowane było z uwzględnieniem podstawowych charakterystyk społeczno-demograficznych niepełnosprawnych internautów. Aby uzyskać pełniejszy obraz dla poruszanych kwestii, analizą objęto również sprawnych użytkowników Internetu. Dane, na których oparto wnioskowanie, pochodziły z badań Diagnoza Społeczna, zrealizowanych w roku 2013.

Główne pojęcia: Internet; niepełnosprawność; cyfrowe wykluczenie; funkcjonalność Internetu.

 

Ewelina Ciaputa, Agnieszka Król, Aleksandra Migalska i Marta Warat: Macierzyństwo kobiet z niepełnosprawnościami ruchu, wzroku i słuchu, s. 203–224

Artykuł przedstawia zagadnienie macierzyństwa kobiet z niepełnosprawnościami, rozumianego zarówno jako indywidualne doświadczenie, jak również jako konstrukt społeczny. Na podstawie wywiadów biograficznych oraz warsztatów autorki wskazują na najważniejsze czynniki kształtujące prawa reprodukcyjne kobiet z niepełnosprawnościami wzroku, słuchu oraz ruchu. Poruszone zostają zagadnienia takie jak: tabuizacja seksualności, bariery w dostępie do opieki ginekologicznej, brak adekwatnej edukacji seksualnej, a także często negatywna ocena możliwości pełnienia roli matki, dylematy związane z możliwością dziedziczenia niepełnosprawności czy zapewnienia odpowiedniej opieki dziecku. Pokazany zostanie wpływ uwarunkowań społeczno-ekonomicznych na możliwość pełnienia roli matki. Tekst kończy się próbą odpowiedzi na pytania o nowy model macierzyństwa kobiet z niepełnosprawnościami.

Główne pojęcia: macierzyństwo; niepełnosprawność; prawa reprodukcyjne i seksualne; seksualność; wywiady biograficzne; warsztaty.

 

Beata Kowalska, Agnieszka Król, Aleksandra Migalska i Marta Warat: Studia nad niepełnosprawnością a wyobraźnia socjologiczna, s. 225–250

Powołując się na wprowadzoną przez Wrighta Millsa kategorię wyobraźni socjologicznej autorki stawiają pytanie o obecność studiów nad niepełnosprawnością w socjologii. Przedstawienie teoretycznych modeli niepełnosprawności w naukach społecznych staje się punktem wyjścia rozważań metodologicznych, związanych z prowadzeniem badań wyznaczonych przez społeczny model niepełnosprawności. Refleksji poddano zarówno założenia, jak i praktykę prezentowanych badań jakościowych, dotyczących genderowego wymiaru niepełnosprawności. Są one analizowane w aspekcie komplementarności wymiarów badawczego i emancypacyjnego oraz jako splot perspektyw indywidualnych, strukturalnych i obywatelskich. Autorki, lokując swoje badania w perspektywie metodologii feministycznej i socjologii zaangażowanej, podkreślają: ich procesualny i wzmacniający charakter, przełamanie tradycyjnych relacji badacz/ka – osoba badana, unikanie narzucania siatki pojęciowej badaczki i uznanie kompetencji uczestniczek badań, jak również konieczność zapewnienia pełnej dostępności jako warunku podmiotowego traktowania uczestniczek.

Główne pojęcia: społeczny model niepełnosprawności; wyobraźnia socjologiczna; metodologia feministyczna; obywatelskość.

Recenzje

Karolina Grabowska-Garczyńska i Marcelina Smużewska: „Czy możliwy jest naród europejski?” Rozważania w świetle publikacji Tożsamość, zaufanie, integracja. Polska i Europa (recenzja z: Tożsamość, zaufanie, integracja: Polska i Europa, red. Włodzimierz Wesołowski i Kazimierz M. Słomczyński), s. 253–265

Tekst jest rozszerzoną recenzją, dotyczącą spraw europejskiej integracji i tożsamości oraz narodu Europejczyków, napisanym w reakcji na książkę pod redakcją Włodzimierza Wesołowskiego i Kazimierza M. Słomczyńskiego Tożsamość, zaufanie, integracja. Polska i Europa. Uważamy, że jej Autorzy podejmują ważne zagadnienia, ale bez szerszej refleksji teoretycznej, w związku z czym koncentrują uwagę czytelników na problemach marginalnych, a pozostawiają bez odpowiedzi pytania podstawowe: o szanse ukształtowania się narodu europejskiego, o sensowność procesu integracji, różnice w jego postrzeganiu między narodami europejskimi, o składowe tożsamości europejskiej i jej relacje do narodowych odpowiedników. Lektura książki utwierdza nas w przekonaniu, że nadal nie ma pomysłu na to, jak dalsza integracja miałaby wyglądać oraz czy i jak kształtować tożsamość europejską.

Główne pojęcia: naród; integracja; tożsamość narodowa; tożsamość europejska.

 

Przemysław Chmielecki: Zadanie dla hermeneuty (recenzja z: Tomasz Gmerek, Edukacja i nierówności społeczne. Studium porównawcze na przykładzie Anglii, Hiszpanii i Rosji), s. 267–271 

 
STUDIA SOCJOLOGICZNE
00-330 WARSZAWA, PAŁAC STASZICA, NOWY ŚWIAT 72, pokój 231
tel.: (+48-22) 657-28-61, fax: (22) 826-78-23