Wersja polska nglish version
   

Studia Socjologiczne 3/2014

Artykuły 

Jerzy Bobryk: Transhumanizm, cognitive science i wyzwania dla nauk społecznych, s. 9–27

W pierwszej części tekstu ruch „transhumanistyczny” pokazany jest jako następstwo nierozwiązanych problemów współczesnej kognitywistyki (cognitive science). Część druga jest próbą odpowiedzi na pytanie: Czy współczesne nauki społeczne są w stanie sprostać wyzwaniom, jakie stawia przed nimi rozwój technologii informatycznej i jej rosnący wpływ na jednostki i relacje społeczne. Całość jest przedstawiona z użyciem aparatury pojęciowej teorii czynności wypracowanej przede wszystkim w szkole lwowsko-warszawskiej.

Główne pojęcia: kognitywistyka; intencjonalność; nauki społeczne; teoria działania; transhumanizm.

Maciej Dymkowski: O osobliwościach kulturowo uwarunkowanych uniwersaliów psychologicznych, s. 29–43

Artykuł odwołuje się do ustaleń psychologii, zwłaszcza eksperymentalnej psychologii społecznej, jak też socjologii i antropologii kulturowej. Zarysowuje i ilustruje na wybranych przykładach osobliwości uniwersaliów psychologicznych pozbawionych umocowania biologicznego. Jak się argumentuje, są one wytworami przydatności atrybutów lub mechanizmów psychicznych w adaptacjach kulturowych do środowiska naturalnego. Takie powszechniki o kulturowej genezie nie mają odpowiedników w naukach nomotetycznych. Zwykle pojawiają się w rozmaitych kontekstach kulturowych czy historycznych z różną częstością i intensywnością, czasem pełnią tam odmienne funkcje. W rezultacie opisujące je teorie psychologii społecznej nieuchronnie różnią się od teorii charakterystycznych dla nauk przyrodniczych, które bywają spostrzegane przez psychologów społecznych jako niedościgniony ideał.

Główne pojęcia: antropologia kulturowa; kultura; psychologia społeczna; socjologia; teoria; uniwersalia psychologiczne.

Łukasz Pomiankiewicz: Kultura jako struktura. Dualizm analityczny i realizm ontologiczny w koncepcji zmiany kulturowej Margaret S. Archer, s. 45–66

Celem artykułu jest przedstawienie koncepcji morfogenetycznej zmiany kulturowej zaproponowanej przez Margaret S. Archer. Przedstawione w tekście główne elementy tej koncepcji umiejscowione zostały w kontekście założeń realizmu socjologicznego i podstawowych rozstrzygnięć ontologicznych dokonanych przez Davida Lockwooda (integracja społeczna vs integracja systemowa) i Roya Bhaskara (realizm struktur społecznych). Autor podkreśla istotność proponowanego przez Archer dualizmu analitycznego jako programu eksplanacyjnego opartego na tych rozstrzygnięciach. Artykuł jest także postawieniem pytania o aktualność i użyteczność prezentowanej koncepcji w opisywaniu i wyjaśnianiu przemian kultury współczesnych społeczeństw.

Główne pojęcia: morfogeneza; realizm; zmiana kulturowa; dualizm analityczny; integracja społeczna; integracja systemowa.

Andrzej Bukowski, Kaja Gadowska i Paulina Polak: Zaufanie w strategiach polskich przedsiębiorców, s. 67–106

Przedmiotem artykułu jest zaufanie i jego formy w kontekście indywidualnej aktywności gospodarczej. Autorzy zastanawiają się, do jakich konkretnych form zaufania (osobistego, uogólnionego) sięgają przedsiębiorcy w różnych sferach swojej działalności, jakie są przyczyny ich wyborów oraz ich skutki dla prowadzenia biznesu. Problematyka zaufania analizowana jest w trzech podstawowych sferach działalności przedsiębiorców: prawa, kontaktów z urzędnikami i relacjach z innymi przedsiębiorcami. Postawiona zostaje teza, że na skutek uwarunkowań historycznych, w tym utrwalonego systemu funkcjonowania państwa i prawa, a także sposobu tworzenia przepisów o działalności gospodarczej, wśród polskich przedsiębiorców wytworzyła się uogólniona nieufność wobec prawa, administracji państwa i innych przedsiębiorców. Badania w formie indywidualnych wywiadów pogłębionych z ponad 100 przedsiębiorcami z czterech województw Polski Południowej potwierdzają, że instytucje państwa, prawa oraz administracji państwowej stanowią w Polsce przeszkodę w budowaniu uogólnionych form kapitału społecznego i generują brak zaufania, zamiast przyczyniać się do wzmacniania postaw obywatelskich i wytwarzać uogólnione zaufanie do innych (także partnerów biznesowych). Przy deficycie zaufania uogólnionego, przedsiębiorcy muszą zatem wypracowywać rozmaite strategie budowy, stającego się podstawą nawiązywania kontaktów gospodarczych, osobistego zaufania (zarówno w stosunku do innych przedsiębiorców, jak i urzędników), co jednak drastycznie podnosi tzw. koszty transakcyjne prowadzenia firmy.

Główne pojęcia: kapitał społeczny; zaufanie; zaufanie osobiste; zaufanie uogólnione; przedsiębiorcy; państwo; prawo; aktywność gospodarcza; badania empiryczne.

Adam Gendźwiłł, Tomasz Żółtak i Jakub Rutkowski: O związku partycypacji wyborczej i stabilności poparcia dla partii. Lokalne efekty frekwencyjne w wyborach parlamentarnych w Polsce w latach 2005–2011, s. 107–126

W analizach prezentowanych w artykule autorzy sprawdzają, czy zróżnicowanie przestrzenne zmian w poziomie partycypacji wyborczej jest systematycznie powiązane ze zróżnicowaniem przestrzennym zmian poparcia największych polskich partii politycznych. Analizując oficjalne wyniki wyborów parlamentarnych z lat 2005–2011, zagregowane na poziomie gmin, badają relację pomiędzy zmiennym poziomem uczestnictwa wyborczego a stabilnością systemu partyjnego w większej rozdzielczości przestrzennej. Z analiz wynika, że lokalne zmiany frekwencji wyborczej wpływają na lokalne zmiany poparcia partii, choć w sposób niesystematyczny. Autorzy szacują lokalne efekty frekwencyjne dla najważniejszych polskich partii, aby pokazać, jaki wpływ na ich wyborczy wynik ma mobilizacja i demobilizacja lokalnych elektoratów.

Główne pojęcia: wybory; partycypacja wyborcza; mobilizacja wyborcza; chwiejność.

Magdalena Wojciechowska: Uczenie się „normalności” w sytuacji doświadczania symbolicznego wykluczenia – przykład badań nad rodzicielstwem jednopłciowym kobiet w społeczeństwie heteronormatywnym, s. 127–157

W artykule podjęto próbę zrekonstruowania procesualnego wymiaru nadawania przez kobiety wspólnie wychowujące dziecko poczęte w rodzinie jednopłciowej znaczeń nowym wzorom funkcjonowania w społeczeństwie heternormatywnym, które wyznaczają szerszy kontekst antycypowania oraz doświadczania przez nie rodzicielstwa. W tekście oddałam głos badanym – matkom biologicznym i niebiologicznym – by to właśnie z ich perspektywy przyjrzeć się, jak działając w kontekście zinternalizowanej heteronormatywności, radzą sobie w sytuacji konfrontacji z różnymi ograniczeniami, negocjując sens własnych działań oraz poczucie „normalności” i adekwatności społecznej. Przedstawione bariery (jednostkowe, instytucjonalne, prawne czy społeczno-kulturowe), jakich doświadczają rodzice tej samej płci, są przez badanych rozpatrywane na płaszczyźnie symbolicznej jako element nierównego traktowania, który wpisuje ich w kategorię „dewiantów”, nie pozostając bez wpływu na postrzeganie siebie w szerszym kontekście społecznym. Nakreślone powyżej problemy wpisują się w szerszy projekt badawczy, poświęcony problematyce doświadczania rodzicielstwa przez osoby LGBT w Polsce, który realizowany jest w tradycji badań jakościowych z wykorzystaniem techniki pogłębionego wywiadu swobodnego.

Główne pojęcia: rodziny nieheteronormatywne w Polsce; rodzicielstwo jednopłciowe kobiet; matka biologiczna a matka niebiologiczna; budowanie poczucia „normalności”; badania jakościowe.

Archiwizacja danych jakościowych

Justyna Straczuk i Piotr Filipkowski: Archiwizacja danych jakościowych. Wprowadzenie, s. 161–166

Libby Bishop: Re-using Qualitative Data: A Little Evidence, On-going Issues and Modest Reflections, s. 167–176

This paper uses the occasion of the founding of the Archives of Qualitative Data at the Institute of Philosophy and Sociology in the Polish Academy of Sciences to consider the subject of re-using qualitative data. Drawing on limited, but still useful research about the UK Data Archive, I will consider what we know about how archived qualitative data are being used. Then I will briefly review several methodological and ethical debates that continue to be vigorously discussed. I close the paper with some reflections on where we have been, some lessons that might be useful for new archives, and speculations for the future.

Key words: qualitative data archives; reusing qualitative data; ethical and methodological issues of qualitative data archiving.

Natasha S. Mauthner: Digital Data Sharing: A Genealogical and Performative Perspective, s. 177–186

The fate of sociological qualitative data has emerged over recent years as a ‘matter of concern’ (Latour 2004) within the UK and beyond (Thomson et al 2014), with something of a moral panic about whether, where and how historical and contemporary datasets are being preserved; and if they are, whether in a state that makes them fit for reuse by new generations of scholars. This has spawned new fields of interest and investigation, with researchers debating, and engaging in, the archiving and secondary reuse of qualitative data; and grappling with stubborn methodological, ethical, moral, political and legal challenges. One response to these problems has been to try to fix them, all the while taking the phenomenon of data sharing itself as an ontological given. My own interest is in opening up this ontology to investigation: to take data sharing practices as object of inquiry. Drawing on an emerging body of work on ‘the social life of methods’ (Savage 2010, 2013, Ruppert et al 2013), and on theoretical resources from science and technology studies, and feminist studies of science, I take a genealogical and performative approach and ask: How, and with what effects, has data sharing come into being? What concepts and norms are embedded and enacted in the multiple practices that are constituting data sharing as a phenomenon? And can data sharing be (re)made differently?

Key words: data sharing; data archives; qualitative research; sociological archives; genea­lo­gy; performativity.

Ruth Geraghty: Attitudes to Qualitative Archiving in Ireland: Findings from a Consultation with the Irish Social Science Community, s. 187–201

Although there is no specific requirement to archive social science data in Ireland, interest in and the practice of data archiving has been growing significantly in recent years. This growth is somewhat facilitated by the establishment of the Irish Qualitative Data Archive (IQDA) in 2008. Between 2009 and 2010, the IQDA consulted with social science researchers from leading academic institutions in Ireland and Northern Ireland for their opinions on archiving qualitative research and contextual data. Interview findings indicate that, while researchers recognised many of the benefits of archiving, their concerns centre primarily around two areas; namely legal and ethical concerns with archiving, and epistemological concerns, thus reflecting the dominant debates about archiving in the literature as identified by Heaton (2008). The paper concludes by presenting some of the solutions that have been implemented by IQDA, which have since been incorporated into our cornerstone document, Best Practice in Archiving Qualitative Data (2010).

Key words: qualitative; archiving; ethics; best practice.

Katarzyna Andrejuk: Prawne i etyczne aspekty archiwizacji badań socjologicznych, s. 203–220

Tematem artykułu są obowiązki i uprawnienia natury prawnej oraz etycznej, związane z realizacją oraz z archiwizacją badań społecznych (zarówno ilościowych, jak i jakościowych). Tekst analizuje i interpretuje przepisy zawarte w ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz w ustawie o ochronie danych osobowych. Wyznaczają one sposób pracy badaczy społecznych i jednostek archiwizujących surowe dane z badań, określają też uprawnienia badaczy i uczestników badań. Artykuł porównuje wymagania nakładane przez ustawy i Kodeks Etyki Socjologa, zwracając uwagę na różnice między nimi i konstatując, że ten ostatni typ regulacji wyznacza w niektórych aspektach wyższe standardy działania naukowców.

Główne pojęcia: archiwizacja danych socjologicznych; ochrona danych osobowych; prawo autorskie.

Kaja Kaźmierska: Autobiograficzny wywiad narracyjny – kwestie etyczne i metodologiczne w kontekście archiwizacji narracji, s. 221–238

W artykule odnosząc się do współczesnych tendencji archiwizacyjnych rozważam etyczne i metodologiczne aspekty związane z metodą wywiadu narracyjnego stosowanego w socjologii. Jednym z postulatów etycznych, ale też i po części założeń metodologicznych, jest anonimizacja rozmówcy oraz wszelkich szczegółów jego biografii, które umożliwiłyby identyfikację opowiadającego. Na ogół nie prosi się też rozmówcy o podpisanie zgody na wykorzystanie jego opowieści. Zarazem relacja między badaczem a opowiadającym oparta jest na regule zaufania wybiegającej poza ów wymóg. Osobną kwestią, do której również zamierzam się odnieść, jest „ponadczasowość” narracji i ich historyczna wartość w kontekście różnych projektów badawczych oraz reinterpretacja tego typu materiału.

Główne pojęcia: autobiograficzny wywiad narracyjny; historia mówiona; archiwizacja.

Justyna Kajta i Adam Mrozowicki: Strategie życiowe robotników po 1989 roku – praktyczne i etyczne wyzwania archiwizacji kolekcji danych biograficznych, s. 239–255

W artykule prezentujemy doświadczenia, związane z archiwizacją wywiadów biograficznych przeprowadzonych z robotnikami w trzech historycznych regionach Śląska (Dolnym Śląsku, Śląsku Opolskim, Górnym Śląsku) w latach 2001–2004. Opracowywana w ramach projektu „Archiwum Danych Jakościowych” Instytutu Filozofii i Socjologii PAN kolekcja obejmuje 174 wywiady narracyjne. Zbiór stanowi dokument okresu transformacji oraz wpisuje się w europejską tradycję kulturowych badań klasy robotniczej. Stanowi także źródło, które może być wykorzystane do analizy szeregu nowych problemów badawczych. W artykule omówione są dwa rodzaje problemów związanych z przygotowaniem zbioru do archiwizacji: (1) problemy etyczne oraz (2) problemy techniczne i metodologiczne. Postawiona zostaje teza, że sprostanie wskazanym wyzwaniom wymaga refleksji teoretycznej, metodologicznej i etycznej nad relacjami między badaczami, badanymi, wytworzonymi w procesie badawczym danymi, ich istniejącymi i potencjalnymi interpretacjami, a także zamierzonymi i niezamierzonymi konsekwencjami upublicznienia i powtórnego wykorzystania danych w przyszłości.

Główne pojęcia: robotnicy; Śląsk; archiwizacja wywiadów biograficznych; etyka badań jakościowych; Archiwum Danych Jakościowych.

Recenzje 

Agnieszka Radziwinowiczówna: Etnograficzne spojrzenie na imigrację (recenzja z: Migracje a heterogeniczność kulturowa. Na podstawie badań antro­po­logicznych w Poznaniu, red. Michał Buchowski i Jacek Schmidt), s. 259–267

Piotr Pawliszak: Od teorii pola działań strategicznych do wielkiej teorii systemu pól. Neoinstytucjonalna strategia syntezy socjologii organizacji i socjologii ruchów społecznych (recenzja z: Neil Fligstein i Doug McAdam: A Theory of Fields), s. 269–274

Beata Królicka: Kultura a… reforma (recenzja z: Kultura a rozwój, red. Jerzy Hausner, Anna Karwińska i Jacek Purchla), s. 275–288

Marcin Sowiński: Od produkcji do konsumpcji. Paradygmat ekonomii politycznej w socjologii miasta (recenzja z: Mateusz Błaszczyk. W poszukiwaniu socjologicznej teorii rozwoju miast. Meandry ekonomii politycznej), s. 289–295

Renata Ziemińska: Marginesy seksualności i potrzeba nowej etyki (recenzja z: Jacek Kochanowski. Socjologia seksualności. Marginesy), s. 297–303

Młoda socjologia

Rafał Zdyb: Lokalny potencjał globalnej technologii. Rzecz o glokalnym wykorzystaniu Internetu (dostępne na www.studiasocjologiczne.pl)

 
STUDIA SOCJOLOGICZNE
00-330 WARSZAWA, PAŁAC STASZICA, NOWY ŚWIAT 72, pokój 231
tel.: (+48-22) 657-28-61, fax: (22) 826-78-23