Wersja polska nglish version
   

Studia Socjologiczne 1/2015

Edmund Wnuk-Lipiński. 4 maja 1944 – 5 stycznia 2015.
Wspomnienie osobiste (Andrzej Rychard), s. 7–11 

Marek Latoszek. 25 kwietnia 1936 – 13 lutego 2015 (Kazimierz Z. Sowa), s. 13–15

Artykuły 

Grzegorz Foryś: Kulturowe aspekty aktywności protestacyjnej rolników w Polsce, s. 19–43

Artykuł przedstawia analizę jakościową protestów rolniczych w Polsce w latach 1989–2014. Analiza ta odnosi się do tych cech protestów, które manifestowały się w sferze kulturowej. Przyjęta dla prowadzonych rozważań perspektywa teoretyczna zogniskowana jest przede wszystkim wokół teorii nowych ruchów społecznych, a w szczególności teorii ramifikacji znaczeń. Zarówno w jej wersji podstawowej, zaproponowanej przez Davida A. Snowa i Roberta D. Benforda, jak również przez późniejszych autorów, którzy rozwijali ten nurt teoretyczny w badaniach nad rolniczymi ruchami społecznymi, jak i nad obszarami wiejskimi. Eksplorację przeprowadzono na podstawie materiału empirycznego zgromadzonego metodą analizy wydarzeń protestacyjnych. W jej rezultacie sformułowano następujące wnioski: po pierwsze, rolnicy w trakcie swoich działań kontestacyjnych odwoływali się do trzech ram podstawowych (narodowej, religijnej i chłopskiej); po drugie, element uzupełniający stanowiły tu ramy znaczeniowe wypracowywane na podstawie relacji protestujących z otoczeniem instytucjonalnym, społecznym i ekonomicznym; po trzecie, dynamika zmian ram znaczeniowych ukierunkowana była na eliminowanie przez kontestatorów w kolejnych okresach tych ram, które nawiązywały do wymiaru religijno-patriotycznego oraz etosu chłopskiego; po czwarte, ciągłość historyczną zachowała podstawowa rama interpretacyjna nawiązująca do symboliki narodowej, jak również coraz większą rolę odgrywać zaczęły ramy nawiązujące do aktualnego położenia tej kategorii społecznej; po piąte, na tej podstawie możliwe jest stwierdzenie, że dynamika ram znaczeniowych, którymi posługiwali i posługują się rolnicy, stanowi w dużym stopniu odzwierciedlenie zmian świadomościowych i ekonomicznych, które dotykają tę kategorię społeczną.

Główne pojęcia: protest społeczny; rama podstawowa; ruch społeczny; rolnicy.

 

Mikołaj Jasiński, Marek Bożykowski, Tomasz Zając, Marek Styczeń i Albert Izdebski: Dokładniej, rzetelniej, taniej. Badania oparte na rejestrach publicznych jako szansa dla badań społecznych w Polsce, s. 45–72

Badania społeczne dotyczące różnorodnych zjawisk (między innymi z zakresu procesów edukacyjnych, rynku pracy, demografii, migracji, epidemiologii) mogą być prowadzone na podstawie informacji z rejestrów administracyjnych. Znajomość potencjału oraz ograniczeń tego podejścia stwarza możliwość pogodzenia pozornie sprzecznych postulatów – prowadzenia tanich, a jednocześnie efektywnych badań złożonych zjawisk społecznych. Korzystanie z informacji z rejestrów może pomóc rozwiązać szereg metodologicznych problemów, takich jak malejący poziom realizacji sondażowych badań reprezentacyjnych, nierzetelność zbieranych informacji itp.

Celem artykułu jest prezentacja specyfiki metodologii badań statystycznych wykorzystujących informacje z rejestrów. Jest to jeden z efektów projektu badawczego zrealizowanego przez Autorów. Rozważania metodologiczne uzupełniają przykładowe wyniki badań ścieżek edukacyjnych studentów oraz historii zatrudnienia absolwentów Uniwersytetu Warszawskiego z wykorzystaniem danych z rejestrów uczelni i Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, przeprowadzonych w ramach projektu. Autorzy wyjaśniają również problemy technologiczne, administracyjne oraz organizacyjne, których przezwyciężenie jest warunkiem prowadzenia badań wykorzystujących informacje z rejestrów. Wnioski metodologiczne przedstawione w artykule rozwijają propozycje badaczy skandynawskich najbardziej doświadczonych w dziedzinie badań wykorzystujących informacje z rejestrów administracyjnych.

Główne pojęcia: metodologia badań statystycznych; badania losów absolwentów; rynek pracy; rejestr administracyjny; Zakład Ubezpieczeń Społecznych.

 

Marta Żerkowska-Balas: Czy polski wyborca jest racjonalny? Analiza empiryczna, s. 73–97

Zgodnie z modelem racjonalnego wyboru, decyzja wyborcza jest wynikiem kalkulacji korzyści i kosztów, jakie niesie ze sobą głosowanie. Wyborca, kierując się maksymalizacją użyteczności, oddaje głos na partię, której zwycięstwo przyniesie mu największe korzyści (Downs 1957). Jeśli żadna z partii nie jest mu programowo bliższa (lub jeśli koszty głosowania przewyższają płynące z tego działania korzyści), zgodnie z teorią wyborca nie weźmie udziału w wyborach.

Celem niniejszego artykułu jest sprawdzenie, czy polscy wyborcy podejmują decyzję o udziale w wyborach (bądź absencji) na podstawie racjonalnych przesłanek, przy kontrolowanym wpływie zmiennych społeczno-demograficznych i identyfikacji partyjnej. Wyniki przeprowadzonych analiz pozwalają na potwierdzenie przydatności teorii racjonalnego wyboru do wyjaśniania decyzji o głosowaniu bądź absencji. Poszczególne elementy racjonalnej kalkulacji są statystycznie istotnymi determinantami uczestnictwa wyborczego, jednak model oferuje jedynie częściowe wyjaśnienie zagadnienia absencji.

Główne pojęcia: partycypacja wyborcza; racjonalny wyborca; teoria racjonalnego wyboru; korzyści; koszty.

 

Natalia Cabaj, Beata Charycka, Dominika Czerniawska i Maja Sawicka: Od profesjonalistów do ekspertów: przemiany zawodów specjalistycznych, s. 99–118

Przedmiotem artykułu są przekształcenia zachodzące w obszarze profesjonalizmu oraz procesy społeczne będące przyczynami tych przeobrażeń. Zostały one zrekonstruowane na podstawie przeglądu literatury przedmiotu rozwijającej się na Zachodzie od lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku. Celem artykułu jest uporządkowanie podstawowych wątków dyskusji wokół tego obszaru oraz wprowadzenie ich na grunt polski.

Zidentyfikowane przez autorki złożone procesy społeczne prowadzą do zaniku profesjonalizmu opartego na zaufaniu publicznym i wykształcenia się profesjonalizmu odwołującego się przede wszystkim do wiedzy eksperckiej. Współczesny profesjonalizm wymyka się dotychczas stosowanym kategoriom opisu. Autorki wskazują na wewnętrzne zróżnicowanie przedstawicieli zawodów specjalistycznych i wyróżniają kategorie „eksperta” i „nowego profesjonalisty”. Przemiany zachodzące w obszarze profesjonalizmu zostały zilustrowane przykładem ewaluacji jako nowego zawodu specjalistycznego.

Główne pojęcia: socjologia pracy; profesjonalizm; eksperckość; ewaluacja.

 

Małgorzata Bogunia-Borowska: Obraz nowej klasy średniej w telewizyjnych programach kulinarnych, s. 119–148

W latach dziewięćdziesiątych XX wieku w Polsce obserwowano nasilenie procesów o charakterze strukturalnym. Wraz z pojawieniem się nowych społecznych i ekonomicznych reguł życia zaczęła się wyłaniać klasa średnia. Nowa zbiorowość okazała się kategorią silnie heterogeniczną i niejednorodną. Z owej zbiorowości wyodrębniła się specyficzna kategoria, którą można określić jako nową klasę średnią. Jej obraz jest silnie reprezentowany w polskich mediach, szczególnie w telewizyjnych programach o charakterze kulinarnym. Choć w sensie socjologicznym nowa klasa średnia nie stanowi klasy społecznej, a jest jedynie traktowana jako kategoria deskryptywna, to umożliwia ona opis przemian społecznych i kulturowych.

Kultura kulinarna jest przestrzenią, umożliwiającą ukazanie charakterystycznych właściwości i wartości istotnych dla nowej klasy średniej. Programy kulinarne nie traktują o gotowaniu, ale mają rozbudzać ambicje przynależności do tej klasy społecznej. Promują przekaz, że właściwie każdy z telewidzów przy odrobinie wysiłku jest w stanie wieść atrakcyjne życie i przynależeć do owej uprzywilejowanej części polskiego społeczeństwa. Dziedzictwo kulinarne i przemiany kulinarne podobnie jak struktura społeczna ulegają przekształceniom. Kultura kulinarna jest ściśle powiązana z życiem społecznym i kulturowym, a kulinaria stanowią jeden z czynników strukturyzujących.

Główne pojęcia: nowa klasa średnia; kultura kulinarna; struktura społeczna; style życia; telewizyjne programy kulinarne; zmiana społeczna; zmiana kulturowa.

 

Radosław Tyrała: Ateista, agnostyk, niewierzący…? Socjologii niereligii problemy z terminologią, s. 149–181

Celem artykułu jest próba odpowiedzi na pytanie, czy istnieje optymalny termin na określenie postawy niereligijnej. Optymalny, czyli taki, który zajmujący się zjawiskiem niereligijności socjolog mógłby zastosować niezależnie od kontekstu geograficznego i kulturowego prowadzonych badań. Istnieje bowiem niezwykle dużo określeń postawy niereligijnej. Na początku postuluję odróżnić od siebie dwie płaszczyzny: eticemic. W kolejnym kroku dokonuję przeglądu głównych określeń o charakterze etic, czyli tych używanych przez badaczy społecznych, dochodząc do wniosku, że optymalny w tym sensie jest termin „niereligijność”. Następnie, na podstawie wyników badań własnych, zdaję relację z tego, jakich określeń własnej niereligijności używają polscy niewierzący i jak je rozumieją (płaszczyzna emic). W badaniach własnych jako terminu wiodącego używałem terminu „niewiara”, co uważam za dobrą strategię definicyjną w warunkach polskich. Jak się jednak okazuje, można mówić o wysokim stopniu indywidualizacji i prywatyzacji użycia poszczególnych określeń, co niestety nie ułatwia odpowiedzi na pytanie o termin optymalny.

Główne pojęcia: niereligijność; ateizm; niewiara; etic/emic; socjologia niereligii.

 

Magdalena Nowicka: Polskość jako przedmiot sporu. Przykład kontrowersji wokół filmu Pokłosie w reż. Władysława Pasikowskiego, s. 183–210

Artykuł dotyczy medialnych i spolaryzowanych debat publicznych, których przedmiotem staje się polskość i model osobowy Polaka-patrioty, a kontekstem jest obrachunek z polsko-żydowską przeszłością. Problematyka ta zostanie przybliżona na przykładzie sporu o film Pokłosie w reż. Władysława Pasikowskiego z 2012 roku. Celem badania jest rekonstrukcja dynamiki medialnej debaty oraz strategii dyskursu publicznego, które regulują, intensyfikują lub wygaszają spór o tzw. „trudną” przeszłość. Postawiono pytanie o kondycję współczesnych debat medialnych i o ich produktywny wymiar, a także o symptomatyczność stosowanych w debacie odniesień do kategorii polskości wobec napięć i podziałów w polskim społeczeństwie. Podstawą prezentowanych wniosków jest analiza dyskursu przeprowadzona na podstawie 54 artykułów z prasy ogólnoinformacyjnej.

Główne pojęcia: analiza dyskursu; debata publiczna; obrachunek; Pokłosie; polskość.

 

Marta Marciniak: Intergenerational Relations and Ageing in the Punk subculture, s. 211–228

In relation to the overarching theme of the volume, this article investigates the problem of ageing within the punk subculture in Poland and punk abroad as relevant to Polish punks. It challenges the notion that punk is a youth subculture and on the examples of prominent punk performers on the Polish scene and abroad demonstrates how important the continuous involvement of people aged 35-70 is for their communities and for the subculture as such, also in terms of their cooperation with younger performers and the younger generations’ understanding of continuity and tradition within punk. The framework for this investigation includes the philosophical understanding of punk as a movement dating back to its roots in Dadaism and Situationism, as well as its concrete manifestations as observed in the ethnographies of selected communities in Poland, conducted by the author. The analysis is sensitive to the economic and political contexts of the transformation of 1989 and the transnational and simultaneously local nature of the punk subculture, which in its artistic output as well as in its practices underlines the importance of specific older performers or activists.

Key words: ageing; punk; subculture; intergenerational relations; identity; nostalgia; tradition; DIY culture.

 

Katarzyna Andrejuk: Bycie imigrantką jako zasób i jako bariera. Prowadzenie działalności gospodarczej w Polsce w narracjach imigrantek z krajów byłego ZSRR, s. 229–258

Celem tekstu jest analiza procesu uwłasnowolnienia imigrantek zakładających własne firmy. Pierwsza część artykułu omawia dotychczasowe badania dotyczące przedsiębiorczości imigrantek. W drugiej części przedstawione jest własne badanie, oparte na pogłębionych wywiadach z wysoko wykwalifikowanymi imigrantkami z państw byłego Związku Radzieckiego prowadzącymi działalność gospodarczą. Imigrantki w rozwijanych biznesach na wiele sposobów wykorzystują zasoby sieci migracyjnych oraz swoje kompetencje kulturowe i międzykulturowe, co wpływa na bazę kontrahentów, relacje wewnątrz firmy, a także wybierane branże w których zakładane są przedsiębiorstwa. Swoje dokonania wiążą z potrzebą niezależności i osobistego rozwoju. Wpisane w biografie cudzoziemców doświadczenia migracyjne i transnarodowe, które w pierwszych latach pobytu mogą zamykać dostęp do atrakcyjnych segmentów rynku pracy, po przezwyciężeniu trudności adaptacyjnych stają się ważnym zasobem, który może być wykorzystywany do umocnienia pozycji ekonomicznej imigrantek.

Główne pojęcia: migracje; przedsiębiorstwa imigrantek; samozatrudnienie; transnarodowość.

Esej recenzyjny

Krzysztof Gorlach i Martyna Wierzba-Kubat: Historia społeczna i socjologia historyczna: rezultaty pewnego spotkania, s. 261–293

Artykuł recenzyjny zawiera analizę dwóch opracowań historycznych: Marcina Zaremby i Eweliny Szpak. Omawiane prace wkraczają na obszar nauk społecznych czerpiąc materiał do analizy historycznej ze źródeł zastanych: zredagowanych wywiadów archiwalnych, pamiętników lub wykorzystując wywiady i opracowania socjologiczne. Autorzy artykułu starają się ukazać paradoks koegzystencji socjologii historycznej i historii społecznej oraz opisać wynikające z tego faktu konsekwencje. W analizowanych pracach socjologia wykorzystywana jest przede wszystkim jako źródło etykiet ukazujących określone charakterystyki procesów społecznych. Brakuje natomiast wykorzystania socjologii jako dostarczycielki ram analityczno-teoretycznych ułatwiających opis i wyjaśnienie omawianych procesów społecznych oraz umożliwiających konstrukcję bardziej ogólnych ujęć życia społecznego w dobie gwałtownych przemian. Obydwie omawiane prace dowodzą słabego wykorzystania analitycznego potencjału socjologii, traktując opracowania z tej dyscypliny jako mało znaczące tło dla historycznych rozważań.

Główne pojęcia: socjologia historyczna; historia społeczna; chłopskość; mentalność; strach.

Recenzje

Aleksandra Gruszczyk: Polskie misje wojskowe w Iraku jako szczególny przypadek instytucji totalnej (recenzja z: Aneta Baranowska, Człowiek w instytucji totalnej. Społeczne aspekty służby polskich żołnierzy poza granicami kraju), s. 297–300

Mikołaj Pawlak: Przekład o przekładzie (recenzja z: Barbara Czarniawska, Zmiana kadru: Jak zarządzano Warszawą w okresie przemian), s. 301–306

Krzysztof Jasiecki: Mała i średnia przedsiębiorczość, czyli socjologiczny obraz słabości i wyzwań rozwojowych polskiego kapitalizmu (recenzja z: Rzemieślnicy i biznesmeni. Właściciele małych i średnich przedsiębiorstw prywatnych, red. Juliusz Gardawski), s. 307–318

Krzysztof Jasiecki: Co jest fascynującego w zachowaniach autodestrukcyjnych – społeczeństwo w świetle wskaźników samobójstw (recenzja z: Maria Jarosz, Samobójstwa. Dlaczego teraz?), s. 319–329

Kamil Lipiński i Jan Strzelecki: O rodzimą ekonomię polityczną (recenzja z: Krzysztof Jasiecki, Kapitalizm po polsku. Między modernizacją a peryferiami Unii Europejskiej), s. 331–340

Cezary Obracht-Prondzynski: Jak żyją rzeczy i jak my żyjemy dzięki nim (recenzja z: Marek Krajewski, Są w życiu rzeczy… Szkice z socjologii przedmiotów), s. 341–345

 
STUDIA SOCJOLOGICZNE
00-330 WARSZAWA, PAŁAC STASZICA, NOWY ŚWIAT 72, pokój 231
tel.: (+48-22) 657-28-61, fax: (22) 826-78-23