Wersja polska nglish version
   

Studia Socjologiczne 1/2016 (220)

Artykuły

Daria Łucka: Emile Durkheim jako prekursor komunitaryzmu, s. 7–35

W artykule zostaje podjęta próba zinterpretowania twórczości klasyka socjologii Emile’a Durkheima jako prekursora komunitaryzmu, współczesnego nurtu teoretycznego i ruchu społecznego. Rozważania dotyczą pośredniego charakteru obu koncepcji oraz zawartej w nich refleksji moralnej; analizie poddane zostaje też rozumienie jednostki i jej relacji ze społeczeństwem. Zasadnicze podobieństwo, jakie łączy francuskiego myśliciela z podejściem komunitariańskim, polega na postrzeganiu świata społecznego w kategoriach pośrednich, co sytuuje obie koncepcje pomiędzy klasycznymi dychotomiami: liberalizmem i konserwatyzmem, indywidualizmem i wspólnotowością, woluntaryzmem i determinizmem itp.

Główne pojęcia: historia socjologii; historia idei; Emile Durkheim; komunitaryzm.

 

Maria Halamska: Zmiany struktury społecznej wiejskiej Polski, s. 37–66

Tradycyjnie definicje wsi zawsze wskazują, że podstawę utrzymania jej mieszkańców stanowirolnictwo. Poniższa analiza wykazuje, że przy przyjęciu tylko tego kryterium, wieś w Polsce nieistnieje, gdyż rolnicy już nie są grupą dominującą w strukturze społeczno-zawodowej wsi, stanowiącdziś około 1/4 pracujących. Artykuł, oparty na danych reprezentatywnych badań Polski GeneralnySondaż Społeczny oraz Diagnoza Społeczna analizuje zmiany, jakie dokonały się w strukturze społeczno-zawodowej wsi w latach 1990–2013. Zmiany te miały różną dynamikę w zależności od okresu oraz typu obszarów wiejskich, jednak powszechnie zachodziły procesy dezagraryzacji,burżuazyjnienia (gentryfikacji) i proletaryzacji wsi. W sumie składały się one na proces moyennisation (średnienia) społecznego wsi.

Główne pojęcia: struktura społeczno-zawodowa wsi; dezagraryzacja; burżuazyjnienie; gentryfikacja; proletaryzacja; hipoteza moyennisation.

 

Henryk Domański, Michał Federowicz, Artur Pokropek, Dariusz Przybysz, Michał Sitek, Marek Smulczyk i Tomasz Żółtak: Ścieżki edukacyjne a zdolności i pozycja społeczna, s. 67–98

Z badań prowadzonych w niektórych krajach wynika, że wybór ścieżki kształcenia może być silniej związany ze zdolnościami uczniów niż z pochodzeniem społecznym. O szansach przechodzenia, czy to do zasadniczej szkoły zawodowej, czy do liceum ogólnokształcącego bardziej decydują wyniki testów psychologicznych niż to, kim byli rodzice. Celem naszej analizy jest ustalenie tego dla Polski. Posługując się danymi z badań panelowych postaramy się stwierdzić, w jakim stopniu zdolnościuczniów oddziałują na szanse przechodzenia do szkół średnich i wyższych. Nasze ustalenia wskazują, że niezależnie od pochodzenia społecznego wyższe umiejętności zapewniają więcej szans dostępu doszkół licealnych, najwyżej lokowanych na pierwszym progu selekcji, w porównaniu z technikami i szkołami zawodowymi. Poziom umiejętności jest również istotnym wyznacznikiem szans przechodzeniana studia i różnicuje dostęp do różnych rodzajów uczelni, zapewniając największe szanse podjęcia studiów bezpłatnych w uczelniach państwowych, cieszących się najwyższym prestiżem. Równocześnie, występowanie różnych ścieżek kształcenia jest czynnikiem wzmacniającym bariery selekcji. Absolwenciliceów najczęściej podejmują naukę w uczelniach bezpłatnych, podczas gdy szkoły prowadzone wtrybie niestacjonarnym, przyjmujące kandydatów ze słabszymi wynikami i pobierające opłaty, relatywnie częściej przyciągają absolwentów techników.

Główne pojęcia: nierówności edukacyjne; selekcja szkolna; pochodzenie społeczne; ścieżki edukacyjne.

 

Mateusz Błaszczyk i Michał Cebula: Uczestnictwo w kulturze a uczestnictwo w mieście. O kapitałach kulturowych i różnorodności stylów życia mieszkańców dużego miasta, s. 99–126

Artykuł podejmuje problem relacji między organizacją przestrzeni miejskiej a sposobami życia ujmowanymi poprzez wzory konsumpcji. W społeczeństwie konsumpcyjnym wzory te mogą być definiowane jako indywidualne strategie akumulowania kapitału kulturowego. Odgrywają one zasadniczą rolę w tworzeniu tożsamości osobistej oraz służą podtrzymywaniu i komunikowaniu statusu społecznego. Konsumpcja staje się także motorem miejskiego odrodzenia. System miejski organizuje możliwości oraz dostarcza zasoby do konsumpcji, a w rezultacie – umożliwia realizowanie określonych sposobów życia. W tym ujęciu przestrzeń miejska staje się areną rywalizacji różnych orientacji konsumpcyjnych. Rezultaty badań socjologicznych zrealizowanych we Wrocławiu ujawniły pięć ogólnych kategorii mieszkańców, wyróżnionych na podstawie intensywności i sposobów uczestniczenia w kulturze. Analizy praktyk konsumpcji czasu wolnego pozwoliły zidentyfikować pięć typów miejskich układów (przestrzeni) organizujących i umożliwiających określone formy konsumpcji. Wyniki wskazują, że sposób wytwarzania i organizowania przestrzeni miejskiej faworyzuje określone kategorie mieszkańców: tych, którzy zorientowani są na uczestnictwo w postmodernistycznych, indywidualistycznych i skomercjalizowanych formach kultury.

Główne pojęcia: konsumpcja; style życia; kapitał kulturowy; przestrzeń miejska; odrodzenie miast; uczestnictwo w kulturze.

 

Natalia Krzyżanowska: Dyskursy (nie)pamięci w przestrzeni miasta, s. 127–154

W artykule chciałabym zastanowić się nad tym, czy są możliwe (i jak) we współczesnej przestrzeni miejskiej wizualizacje znaków (nie)pamięci. Zagadnienie to zostanie omówione w świetle socjologicznej refleksji nad znaczeniem przestrzeni i miasta oraz na przykładzie szkicu ewolucji pomników: od tradycyjnie rozumianych, wznoszonych w przestrzeni publicznej po to, by upamiętnić jakieś wydarzenia lub wybitną, ważną dla zbiorowości osobę ku antypomnikom/antymonumentom jako współczesnej, krytycznej reakcji artystów na to, czym jest historia, pamięć zbiorowa, ze szczególnym uwzględnieniem tego, co z nich wypierane. Jako przykład możliwej, wielorakiej interpretacji antypomników w przestrzeni miejskiej analizie poddana zostanie idea upamiętnienia realizowana przez Guntera Demniga zatytułowana „Stolpersteine”.

Główne pojęcia: miasto; (nie)pamięć; pomnik; antypomnik; Stolpersteine.

 

Krystyna Skarżyńska i Kamil Henne: Skojarzenia z historyczną przeszłością oraz negatywne schematy świata społecznego a poparcie interwencji zbrojnej przeciwko Rosji, s. 155–178

Celem prezentowanego badania jest poznanie psychologiczno-społecznych korelatów poparcia udziału Polski w ewentualnej militarnej interwencji NATO i UE, wspierającej Ukrainę w konflikcie z Rosją. Teoretyczną podstawę hipotez stanowią teorie schematów poznawczych oraz „ramowania” zjawisk politycznych przez media, czyli prezentację ich interpretacji przez pewne analogie historyczne.Testowano rolę negatywnych schematów świata społecznego i polityki oraz trzy różne ramy konfliktu Rosja – Ukraina. Pierwsza odwoływała się do analogii między działaniami prezydenta Rosji, Władimira Putina wobec Krymu a postępowaniem Hitlera wobec Austrii (najczęściej obecna w polskich mediach). Druga wskazywała, iż zaangażowanie Polski w konflikt między Rosją a Ukrainą przyniesie nam poważne straty i będzie nieskuteczne, tak jak zaangażowanie USA w konflikt w Wietnamie. Trzecia rama wskazywała, że Rosja nie zamierza prowadzić wojny z całym Zachodem.

Badanie prowadzono metodą indywidualnego wywiadu, wspomaganego komputerem (CAPI) na reprezentatywnej losowej próbie dorosłych Polaków (N = 971). Okazało się, że najsilniejszymi predyktorami stopnia akceptacji zbrojnej interwencji są ramy ujmowania konfliktu Rosja – Ukraina. Im bardziej respondenci zgadzają się z interpretacją zawierającą analogię postępowania Putina i Hitlera,tym bardziej akceptują udział Polski w zbrojnej interwencji. Im bardziej zgadzają się z dwiema pozostałymi ramami konfliktu, tym mniej popierają nasz udział w interwencji zbrojnej. Natomiast akceptacja każdej z ram jest w odmienny sposób związana z indywidualnymi schematami świata społecznego i polityki.

Główne pojęcia: ramowanie konfliktu; schematy świata społecznego i polityki; poparcie dla zbrojnej interwencji.

 

Marta Olcoń-Kubicka: Właściwe posługiwanie się pieniędzmi w bliskich relacjach, s. 179–198

Przepływy pieniężne między ludźmi w bliskich, nieformalnych i pozarynkowych relacjach stanowiąstały element życia codziennego. Jednak zasady, na jakich oparte są te przepływy oraz znaczenie, jakie ze sobą niosą, do niedawna rzadko stanowiły obiekt zainteresowania socjologów. Celem tego tekstu jest podążenie za perspektywą proponowaną przez nową socjologię ekonomiczną oraz relacyjniei kulturowo zorientowaną socjologię pieniądza, by przyjrzeć się, w jaki sposób codzienne praktyki posługiwania się pieniędzmi w bliskich relacjach tworzonych przez dorosłych oraz ich rodziców i partnerów życiowych prezentowane są w dyskusjach toczonych na forach internetowych. Posługując się kategorią „pracy relacyjnej” (Zelizer 2012) tekst ten analizuje wypowiedzi internetowe, by pokazać, jak ludzie kierując się emocjami i ukrytymi założeniami dotyczącymi tego, co jest „słuszne” lub „sprawiedliwe”, dążą do praktykowania „właściwego” posługiwania się pieniędzmi w nieformalnych sytuacjach i tym samym, w jaki sposób pieniądze stają się medium kształtowania moralnego porządku w bliskich relacjach.

Główne pojęcia: kulturowo zorientowana socjologia ekonomiczna; pieniądze; bliskie relacje; pracarelacyjna; moralny porządek.

 

Marta Juza: Internet w życiu społecznym nadzieje, obawy, krytyka, s. 199–221

Upowszechnienie się Internetu w życiu społecznym budziło wielkie oczekiwania. Z Internetem wiązano nadzieje na demokrację procesu tworzenia i dostępu do informacji oraz na wzmocnienie aktywności ludzi w kwestiach społecznych i politycznych. Oczekiwania te jednak się nie spełniły. Wynika to z tego, że znaczna część komunikacji internetowej została zapośredniczona przez prywatne firmy. Dążą one przede wszystkim do osiągnięcia zysku finansowego. W tym celu mogą zbierać dane na temat różnych osób, naruszać dobra innych ludzi, ograniczać użytkownikom dostęp do informacji, utrudniać mobilizację społeczną i protesty wobec władzy. Współczesny Internet wygląda zatem inaczej niż wyobrażano sobie w początkach jego popularności. Refleksja na ten temat ujawnia istnienie ważkich problemów społecznych, takich jak: komercjalizacja życia publicznego, rozproszenie i fragmentaryzacja społeczeństwa, inwigilacja i rozbudowany nadzór nad jednostkami. Pojawia się w związku z tym pytanie, czy współczesne społeczeństwo potrzebuje nowego podejścia teoretycznego, które miałoby charakter krytyczny.

Główne pojęcia: Internet; kultura Internetu; sieć komunikacyjna; indywidualizm; nadzór.

 

Małgorzata Budyta-Budzyńska: Postrzeganie kraju i społeczeństwa przyjmującego przez imigrantów – polscy imigranci na Islandii, s. 223–248

Subiektywne odczucie dystansu kulturowego, przejawiające się między innymi w sposobie percepcji społeczeństwa przyjmującego przez imigrantów, wpływa na dystans społeczny, który decyduje o skuteczności i szybkości „wchodzenia” nowo przybyłych w społeczeństwo przyjmujące, dlatego warto badać wizerunek kraju przyjmującego i gospodarzy wśród imigrantów. Artykuł opisuje postrzeganie Islandii i Islandczyków przez polskich imigrantów na Islandii pod koniec pierwszej dekady XXI wieku. Na podstawie zrealizowanych w 2010 roku w Reykjaviku wywiadów zrekonstruowano opinie Polaków na temat islandzkiego klimatu, krajobrazu oraz cech gospodarzy i ich typowych zachowań. Otrzymane wyniki porównano z historycznymi relacjami polskich podróżników oraz z wynikami badań na podobny temat zrealizowanymi dekadę wcześniej. Do analizy narracji imigrantów zastosowano kategorie Alfreda Schütza, dotyczące opisu świata społecznego przez obcego oraz pojęcie stereotypu.

Główne pojęcia: socjologia migracji; Polacy na Islandii; polska emigracja poakcesyjna; Islandczycy; postrzeganie kraju przyjmującego.

Eseje recenzyjne

Krzysztof Gorlach i Martyna Wierzba-Kubat: Wyobraźnia ekonomiczna Polaków (Krzysztof Zagórski, Andrzej K. Koźmiński, Witold Morawski, Katarzyna Piotrowska, Gavin Rae, Marta Strumińska-Kutra. Postawy ekonomiczne w czasach niepewności. Ekonomiczna wyobraźnia Polaków 2012–2014), s. 251–268

Recenzowane opracowanie jest efektem badań podjętych przez zespół autorski w Polsce. Dotyczy ono zagadnień związanych z problematyką kryzysu i niepewności ekonomicznej, postaw i zachowań w stosunku do gospodarki, stosunku Polaków do sektora publicznego i interwencjonizmu państwowego,jak również zasad sprawiedliwości społecznej. Ponadto autorzy skupili się na badaniu postaw wobec społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw, stosunku do prowadzenia prywatnej przedsiębiorczości oraz stosunku do demokracji i gospodarki rynkowej. W eseju recenzyjnym stwierdzono, że jakkolwiek ustalenia poszczególnych autorów jawią się jako ważne i interesujące charakterystyki obecnej sytuacji społeczno-gospodarczej w Polsce, to jednak brak uogólnionych konkluzji wynikających z braku ogólnego schematu analitycznego prowadzi do obniżonej oceny całego opracowania.

Główne pojęcia: gospodarka; postawy; sprawiedliwość społeczna; interwencjonizm państwowy; demokracja.

 

Jarosław Kilias: „Sources of Social Power" Michaela Manna, neoweberowska socjologia historyczna i jej polskie echa, s. 269–287

Temat eseju stanowi praca Sources of Social Power Michaela Manna. Była ona pierwotnie pomyślana jako ambitna próba stworzenia analitycznej, historycznej socjologii społecznej władzy, a dwa otwierające tomy dzieła zdawały się w pewnym stopniu stanowić realizację tego zamierzenia. Wraz z publikacją trzeciego i czwartego tomu, w latach 2012 i 2013, zyskało ono jednak charakter ogólnej, socjologicznej historii władzy, bez popadania w przesadny eklektyzm, ale też niebazującej na jakiejś spójnej teorii, ani też niespecjalnie nowatorskiej w kontekście neoweberowskiej socjologii historycznej. Artykuł odnosi się także do polskiej, marginalnej recepcji dzieła Manna. Jak się wydaje, stanowi ona tyleż efekt braku zainteresowania polskich uczonych socjologią historyczną, ile skutek braku tradycji  i niewielkiego zainteresowania strukturalną analizą interesów społecznych.

Główne pojęcia: Michael Mann; władza; socjologia historyczna; socjologia polska.

Recenzje

Honorata Jakubowska: Socjologowie na trybunach, czyli o tym, jak komercjalizacja futbolu zmieniła stadiony i świat piłkarskich kibiców (recenzja z: Dominik Antonowicz, Radosław Kossakowski, Tomasz Szlendak. Aborygeni i konsumenci. O kibicowskiej wspólnocie, komercjalizacji futbolu i stadionowym apartheidzie), s. 289–298

Małgorzata Gadecka: Dostęp młodzieży wiejskiej do wykształcenia wyższego (recenzja z: Krzysztof Wasielewski, Młodzież wiejska na uniwersytecie: droga na studia, mechanizm alokacji, postawy wobec kształcenia), s. 297–304

 
STUDIA SOCJOLOGICZNE
00-330 WARSZAWA, PAŁAC STASZICA, NOWY ŚWIAT 72, pokój 231
tel.: (+48-22) 657-28-61, fax: (22) 826-78-23