Wersja polska nglish version
   

Studia Socjologiczne nr 1/2017 (224)

 Zygmunt Bauman 19 listopada 1925 – 9 stycznia 2017 (Dariusz Brzeziński), s. 7–11

Poznańskie powinowactwa Zygmunta Baumana (Anna Zeidler-Janiszewska), s. 12–16

Władysław Markiewicz 2 stycznia 1920 – 18 stycznia 2017 (Janusz Sztumski), s. 17–22

O Profesorze Władysławie Markiewiczu wspomnienie z Poznania (Krzysztof Kwaśniewski), s. 23–25

Artykuły

Dariusz Brzeziński: Redukcja i proliferacja wieloznaczności: teoria kultury Zygmunta Baumana w polskim okresie jego twórczości, s. 29–57

Artykuł poświęcony jest krytycznej analizie teorii kultury Zygmunta Baumana, rozwijanej przez niego przed Marcem 1968 roku. Problematyka ta zaczęła zajmować w jego twórczości miejsce centralne w czasie, gdy został kierownikiem Katedry Socjologii Ogólnej na Uniwersytecie Warszawskim. Obok wielu artykułów Bauman poświęcił jej wówczas dwie książki: Kultura i społeczeństwo. Preliminaria oraz Szkice z teorii kultury. Pierwsza została wydana w roku 1966, a drugą z nakazu władz wycofano z druku i zniszczono jako element represji wymierzonych w autora w związku z wydarzeniami marcowymi. Niedawne odnalezienie niepełnego egzemplarza korektowego tej pracy, jej rekonstrukcja i publikacja – opatrzona napisanym po latach, odautorskim posłowiem – dają wreszcie podstawę do pełnej analizy wczesnej teorii kultury Baumana. Refleksja ta pozwoli przybliżyć słabo znany, a bardzo istotny – tak dla autora, jak i dla dyscypliny przez niego reprezentowanej – okres jego twórczości. Umożliwi ona także zdobycie cennej perspektywy do analizy jego późniejszych prac, ponieważ – jak tego dowiodę – wiele koncepcji, które wypracował on przed laty, było zalążkiem jego rozpoznań na temat transformacji nowoczesności. Artykuł został podzielony na dwie części. W pierwszej przedstawiam spojrzenie Baumana na kulturę jako na mechanizm redukcji wieloznaczności. Unaoczniam w niej inspiracje, jakie czerpał on w tej materii z różnych nurtów rozwijanych na gruncie socjologii i antropologii, ale przede wszystkim wskazuję na oryginalność jego teoretycznych propozycji. Część druga została poświęcona refleksjom socjologa na temat kultury jako procesu proliferacji ambiwalencji. Ów był jego zdaniem signum specificum kultury zachodniej drugiej połowy XX wieku i wyrażał się między innymi w zjawiskach: indywidualizacji, globalizacji i pluralizacji kulturowej.

Główne pojęcia: teoria kultury; Zygmunt Bauman; strukturyzacja; ambiwalencja; konsumpcjonizm.

 

Antoni Sułek: Polski szlak The American Soldier. Przyczynek do historii wędrówek idei socjologicznych, s. 59–79

Badania zespołu Samuela Stouffera nad armią amerykańską w czasie II wojny światowej i książka The American Soldier (1949–1950) odegrały ważną rolę w rozwoju i instytucjonalizacji empirycznych badań społecznych w Stanach Zjednoczonych i w innych krajach. W artykule opisano recepcję i wpływ tej książki na socjologię daleko od USA – w Polsce. Oprócz opisu historycznego artykuł zawiera także materiał do uogólniającej analizy dyfuzji idei socjologicznych.

Główne pojęcia: The American Soldier; Samuel Stouffer; empiryczne badania społeczne; socjologia polska; dyfuzja idei socjologicznych.

 

Adam Gendźwiłł: Różne wybory, różne elektoraty? Specyfika uczestnictwa w wyborach lokalnych, s. 81–102

Celem artykułu jest analiza rozbieżności między uczestnictwem w wyborach parlamentarnych i samorządowych w Polsce. Analizowane dane pokazują, że luka uczestnictwa wyborczego między wyborami władz centralnych i lokalnych w Polsce jest niższa niż w innych krajach regionu. Frekwencja wyborcza w wyborach lokalnych w Polsce spada wraz ze zwiększającym się rozmiarem wspólnot politycznych (gmin), podczas gdy frekwencja w wyborach parlamentarnych rośnie wraz ze zwiększającym się rozmiarem gmin. Analiza sondażowych deklaracji udziału w wyborach, przeprowadzona z wykorzystaniem modeli wielopoziomowych, pozwala stwierdzić, że podobne cechy społeczno-demograficzne determinują uczestnictwo wyborcze w obu rodzajach wyborów. W wyborach lokalnych niezależną rolę odgrywa również rozmiar gminy. Potwierdza to „hipotezę bliskości”, głoszącą, że wybory w małych wspólnotach mobilizują większy elektorat, nawet gdy kontrolowane są klasyczne, jednostkowe determinanty uczestnictwa wyborczego. Wyborcy lokalni, preferujący udział w wyborach samorządowych ponad udział w wyborach parlamentarnych koncentrują się w mniejszych gminach.

Główne pojęcia: zachowania wyborcze; uczestnictwo wyborcze; wybory parlamentarne; wybory samorządowe; luka uczestnictwa wyborczego.

 

Michał Pierzgalski i Paweł Stępień: Nierówność wyborców w wyborach gminnych 2014, s. 103–137

W artykule przedstawiono wyniki badania poziomu nierówności wyborców (malapportionmentu) na przykładzie wyborów gminnych 2014 roku w Polsce. O występowaniu malapportionmentu mówimy, jeżeli między okręgami wyborczymi istnieją istotne dysproporcje w liczbie mieszkańców (wyborców) przypadającej na jeden mandat. Jeżeli malapportionment jest wysoki, to część wyborców jest nadmiernie nadreprezentowana, a część nadmiernie niedoreprezentowana, co stoi w sprzeczności z zasadą sprawiedliwej reprezentacji. Znaczenie badań problemu nierówności wyborców (malapportionmentu) wynika z faktu, że zasada politycznej równości (a co za tym idzie, zasada równości wyborców), którą można rozumieć jako równe traktowanie obywateli w procesie politycznym, jest podstawową cechą demokracji. Badanie wykazało, że istnieje stosunkowo wiele okręgów wyborczych (ponad 25%), w których poziom nierówności materialnej wyborców pomiędzy okręgami należy ocenić jako zbyt wysoki i niezgodny między innymi z zaleceniami Komisji Weneckiej dotyczącymi dobrych praktyk w sprawach wyborczych.

Główne pojęcia: malapportionment; zmiana struktury okręgów wyborczych; wybory samorządowe w Polsce.

 

Ewa Jaźwińska i Izabela Grabowska: Efekty społecznych przekazów migracyjnych (social remittances) w polskich społecznościach lokalnych, s. 139–165

Od rozszerzenia Unii Europejskiej z Polski wyjechało około 2,3 mln osób. Za tymi danymi kryją się historie społeczności lokalnych, rodzin, indywidualnych migrantów. Celem tego artykułu jest pogłębiona analiza zbiorowych i indywidualnych efektów społecznych przekazów migracyjnych (social remittances) w polskich społecznościach lokalnych, czyli wszystkie niematerialne nabytki, które migranci przywożą z zagranicy do miejsc, z których wyjechali. Artykuł opiera się na transnarodowym wielostanowiskowym jakościowym badaniu powtórzonym, zwanym również badaniem podłużnym (transnational multisited qualitative longitudinal study), które zostało trzykrotnie przeprowadzone w trzech społecznościach lokalnych: na Podlasiu, Górnym Śląsku i Dolnym Śląsku. Transnarodowość badania polegała na symultanicznym przeprowadzeniu wywiadów z przedstawicielami tych społeczności, przebywającymi na migracji w Wielkiej Brytanii w czasie badań w wysyłających społecznościach lokalnych.

Główne pojęcia: migranci; społeczności lokalne; społeczne przekazy migracyjne; transnarodowe wielostanowiskowe jakościowe badanie podłużne.

 

Pavel Ptáček, Petr Kladivo, Pavel Roubínek, Tadeusz Siwek i Karen Ziener: Granica w świadomości i w rzeczywistości: dwa przykłady z nowych krajów członkowskich Unii Europejskiej, s. 167–193

Postrzeganiem przestrzeni geograficznej, tożsamości regionalnych lub wpływem wydarzeń historycznych na aktualne stosunki społeczne zajmują się różne dyscypliny naukowe. Niniejszy artykuł zajmuje się tymi zagadnieniami z pogranicza geografii i socjologii. Najważniejszym pytaniem, na które zespół autorski starał się odpowiedzieć, było to, jak subiektywne postrzeganie granicy i sąsiedniego kraju wpływa na obiektywne zachowania mieszkańców pograniczy, na kształtowanie ich związków z mieszkańcami regionu spoza granicy oraz powiązań ekonomicznych i kulturowych. Materiałem empirycznym były wyniki badań kwestionariuszowych na pograniczu polsko-czeskim w rejonie Górnego Śląska oraz austriacko-słoweńskim w rejonie Karyntii. Badane były aktualne stosunki transgraniczne w kontekście ich różnych losów historycznych. Stwierdzone różnice determinowane położeniem geograficznym, wiekiem, wykształceniem czy znajomością języków były testowane metodami statystycznymi. Do najważniejszych uzyskanych wniosków należy stwierdzenie, że zmiana funkcjonowania granicy po wejściu krajów do strefy Schengen ma istotne znaczenie, ale mieszkańcy reagują na nią z pewnym opóźnieniem. Efekt bariery w świadomości istnieje nadal zwłaszcza na granicy polsko-czeskiej i dla jego złagodzenia konieczne jest wsparcie instytucjonalne.

Główne pojęcia: pogranicza; tożsamość regionalna; percepcja; relacje transgraniczne; Austria; Republika Czeska; Polska; Słowenia.

 

Kazimierz Krzysztofek: Kierunki ewaluacji technologii cyfrowych w działaniu społecznym. Próba systematyzacji problemu, s. 195–224

W niniejszym artykule koncentruję się na społecznych konsekwencjach użycia technologii, związanych z tym, co się określa ogólnie jako zwrot cyfrowy. Przybliżam główne kierunki ujęć i ewaluacji tego zwrotu oraz neutralnych aksjologicznie diagnoz i deskrypcji.

  • Postęp, transhumanizm, „dobre społeczeństwo”
  • Regres, posthumanizm, dehominizacja, „koniec społeczeństwa”
  • Dobrodziejstwa i zagrożenia nierozdzielne
  • Między logosferą i technosferą
  • Perspektywa filogenetyczna i ontogenetyczna
  • Opóźnienie kulturowe i instytucjonalne
  • Dwa światy: perspektywa generacyjna
  • Złożoność i chaotyzacja procesów społecznych
  • Permanentny kryzys?
  • Dynamiczny cykl

W tych ramach interpretacyjnych i konceptualnych plasuje się zdecydowana większość dyskursów. Każdy z nich wymagałby gruntownego rozwinięcia; w artykule ograniczam się do naszkicowania głównych linii argumentacji.

Główne pojęcia: ewaluacja; cyfryzacja; dyskurs; złożoność; transhumanizm.

 

Marcin Zaród: Hakerzy i kolektywy hakerskie w Polsce. Od operacjonalizacji do laboratoriów i stref wymiany, s. 225–252

Artykuł zawiera wyniki badań w środowiskach hakerskich w Polsce, realizowanych z zastosowaniem teorii aktora-sieci w latach 2013–2015. W pierwszej części prezentowane są operacjonalizacje pojęć hakera, odchodzące od stereotypu medialnego na rzecz uwzględnienia wiedzy z zakresu nauk społecznych, autodeskrypcji badanych oraz rezultatów fazy eksploracyjnej badania. Proponowana operacjonalizacja pozwala na lepszy opis zjawisk zachodzących w polskich grupach nazywających się hackerspace, makerspace czy fablab. W drugiej części przedstawione są analizy materiału zebranego w ramach operacjonalizacji, koncentrujące się na tworzeniu i wymianie wiedzy, w których uczestniczą hakerzy i kolektywy hakerskie. Analiza kolektywu hakerskiego jako laboratorium wskazuje na rolę czasu, humoru oraz stabilności. Kombinacja humoru i niestabilności sprzyja powstaniu „karnawału poznawczego”, w trak- cie którego koszt porażki jest obniżony. Analiza kolektywu hakerskiego jako strefy wymiany kieruje uwagę na mediacje kultur epistemicznych oraz rolę niestabilności w ułatwianiu wymiany. Rezultatem operacjonalizacji, etnografii i analizy jest nie tylko lepsze zrozumienie nowej grupy, ale również propozycja syntezy dotychczasowych badań kultury hakerskiej z konstruktywistyczną socjologią nauki i techniki.

Główne pojęcia: studia nad nauką i techniką; haker; kolektyw hakerski; teoria aktora-sieci; etnografia.

 

Piotr Chomczyński: Rola empatii w działaniach resocjalizacyjnych personelu wobec nieletnich umieszczonych w instytucjach korekcyjnych, s. 253–276

Celem artykułu jest wykazanie roli empatii i jej uwarunkowań w pracy resocjalizacyjnej, realizowanej przez personel zakładów poprawczych i schronisk dla nieletnich w Polsce. Empatia odgrywa ważną rolę zarówno w budowaniu więzi pomiędzy personelem a podopiecznymi, lecz także w przypadku konstruowania komunikatów, wzbudzania emocji oraz transformacji postaw. Działania kadry oparte na empatii wobec nieletnich inicjują także współodczuwanie po stronie tych ostatnich. Z drugiej strony empatia może nieść za sobą także konsekwencje pejoratywne, gdy personel stosuje ją wobec czynów karalnych popełnionych w przeszłości przez wychowanków. Zaprezentowane w artykule wnioski opierają się na siedmioletnich badaniach jakościowych prowadzonych w ośrodkach resocjalizacyjnych wszystkich typów w całej Polsce. W badaniach zastosowana została zasada triangulacji w zakresie metod, badacza i danych. Do analizy zebranych materiałów empirycznych wykorzystany został nurt interpretatywny, który daje możliwość uchwycenia interakcyjnego charakteru działań empatycznych.

Główne pojęcia: empatia; więź emocjonalna; emocje; resocjalizacja; zakłady poprawcze; schroniska dla nieletnich; nurt interpretatywny; interakcje.

 

Ryszard Necel: Zaradność a prawa społeczne, s. 277–296

Artykuł opisuje założenia normatywnych i praktycznych wzorców realizacji praw społecznych w paradygmacie aktywnej polityki społecznej. Teoretyczną ramę analiz stanowi koncepcja obywatelstwa Thomasa H. Marshalla. Odwołując się do niej autor dowodzi, iż w dzisiejszym systemie polityki społecznej zmienia się sposób postrzegania obywatelskich uprawnień, szczególnie w obszarze praw socjalnych. Odpowiedzialne jest za to przyjęcie, jako dominującego, paradygmatu aktywnej polityki społecznej, którego fundamentem jest wspieranie zaradności społecznej obywateli. W dalszej części artykułu autor podejmuje próbę oceny wdrażania idei zaradności w praktyce działań instytucji pomocy społecznej w Polsce. Dostrzega w tym względzie przeszkody na poziomie makro (negatywne tendencje demograficzne), mezo (deficyty w zasobach pomocy społecznej), mikro (przemiany rodziny).

Główne pojęcia: aktywna polityka społeczna; zaradność społeczna; prawa społeczne; obywatelstwo.

 

Jan Domaradzki: Genetyka, esencjalizm i tożsamość, s. 297–328

Jednym z symptomów nowoczesności jest dekonstrukcja tożsamości jako kategorii stabilnej i danej obiektywnie, co sprawia, że jednostki zostają pozbawione stałych odniesień, a tożsamość staje się czymś płynnym: wymaga ciągłego (re)konstruowania i (re)negocjowania. U niektórych jednostek może to powodować zwrot ku genetyce, która dla wielu staje się źródłem upodmiotowienia. Fakt, że genom przypisuje się odpowiedzialność za wiele chorób, zachowań i cech osobowości, wzmacnia esencjalne myślenie o tożsamości człowieka, która ponownie zyskuje zakorzenienie w biologii człowieka. Genetyzacja tożsamości umożliwia bowiem konstrukcję własnego ja jako „ja genetycznego”. Celem tekstu jest ukazanie, jak obecna w dyskursie genetycznym retoryka tożsamości kształtuje esencjalne myślenie o człowieku na trzech poziomach: indywidualnym, wspólnotowym i gatunkowym. Analizując trojakiego rodzaju źródła: publikacje prasowe i naukowe oraz materiały promocyjne firm biotechnologicznych świadczących usługi z zakresu medycyny personalizowanej, podejmuję próbę ukazania, że myślenie w kategoriach genetycznego esencjalizmu nie jest zjawiskiem generowanym wyłącznie przez media, a w proces genetyzacji tożsamości zaangażowanych jest wielu różnych aktorów, którzy wspólnie przyczyniają się do wykreowania nad- miernego szumu medialnego wokół genetyki. Celem pobocznym jest zwrócenie uwagi na społeczne implikacje genetyzacji tożsamości.

Główne pojęcia: genetyczny esencjalizm; genetyka; genetyzacja; szum medialny wokół genetyki; tożsamość.

Varia

Janusz Mucha: Rola socjologii i socjologów we współczesnym społeczeństwie, s. 331–338

Ten tekst odnosi się tylko do społecznych ról socjologów akademickich. Krytyczna analiza popularnych ideologii („mitów”), nowych ruchów i inicjatyw społecznych, problemów i trosk w skalach mikro i makro, sposobów rozwiązywania ich i kosztów tych rozwiązań, powinny być głównymi zadaniami socjologii akademickiej. Elementarny kształt demokracji liberalnej wydaje się najważniejszym warunkiem zewnętrznym wypełniania tej roli.

Główne pojęcia: socjologia akademicka; socjologia publiczna; socjologia krytyczna; demokracja liberalna.

Esej recenzyjny

Andrzej Kaleta: Europa Środkowa i jej obszary wiejskie (recenzja z Christian Giordano. Power, Legitimacy, Historical Legacies. A Disenchanted Political Antropology. Wien: Lit Verlag, 2015, 286 s.; Anton Sterbling. Zuwanderung, Kultur und Grenzen in Europa. Aachen: Shaker Verlag, 2015,111 s.; Gerd Vonderach. Die Erfoschung ländlicher Lebenswelten. Streifzuge durch die Geschichte der ländlicher Sozialforschung. Aachen: Shaker Verlag, 2015, 132 s.), s. 341–352

 
STUDIA SOCJOLOGICZNE
00-330 WARSZAWA, PAŁAC STASZICA, NOWY ŚWIAT 72, pokój 231
tel.: (+48-22) 657-28-61, fax: (22) 826-78-23